Bài viết được cố vấn bởi ThS.BSNT Phạm Thành Luân - Bác sĩ Phòng khám Sức khỏe tâm thần, BV Đại học Y Hà Nội

Bạn đã bao giờ đột ngột cảm thấy tim mình đập liên hồi, lồng ngực thắt lại, mồ hôi vã ra và một nỗi sợ hãi tột độ xâm chiếm tâm trí như thể mình sắp chết hoặc phát điên, dù xung quanh chẳng có mối nguy hiểm nào chưa? 

Nếu câu trả lời là "có" và tình trạng này lặp đi lặp lại, có thể bạn đang đối mặt với rối loạn lo âu hoảng sợ. 

Đừng quá lo lắng, bạn không hề đơn độc. Bài viết này sẽ giúp bạn thấu hiểu bản thân hơn và tìm thấy chìa khóa để chế ngự nỗi lo âu hoảng sợ này.

Rối loạn lo âu hoảng sợ là gì?

Rối loạn lo âu hoảng sợ (Panic Disorder) là một loại rối loạn lo âu đặc trưng bởi các cơn hoảng sợ lặp đi lặp lại và có tính chất bất ngờ.

Trong những cơn hoảng sợ này, người bệnh trải qua nỗi sợ hãi mãnh liệt kèm theo các triệu chứng cơ thể dữ dội ngay cả khi không có nguyên nhân thực tế nào rõ ràng.

Không phải ai trải qua một cơn hoảng sợ cũng đều mắc chứng rối loạn hoảng sợ. Rối loạn hoảng sợ chỉ được chẩn đoán khi một người có các cơn hoảng sợ tái phát, kèm theo nỗi lo lắng thường trực về việc cơn tiếp theo sẽ xảy ra khi nào, hoặc thay đổi hành vi để tránh các tình huống có thể dẫn đến các cơn hoảng sợ.

Rối loạn hoảng sợ thường bắt đầu vào cuối vị thành niên hoặc giai đoạn sớm của tuổi trưởng thành. Chứng bệnh này thường ảnh hưởng đến phụ nữ nhiều gấp 2 lần so với nam giới.

Cơn hoảng sợ thường diễn ra như thế nào?

Một cơn hoảng sợ thường xuất hiện đột ngột và đạt đỉnh điểm về cường độ trong vòng 10 phút.

Hầu hết các cơn sẽ kéo dài từ 5 - 30 phút, hiếm khi vượt quá 1 giờ.

Theo các tiêu chuẩn y khoa, một cơn hoảng sợ điển hình cần có ít nhất 4 trong số 13 triệu chứng sau đây:

• Nhịp tim nhanh, đánh trống ngực
• Đổ mồ hôi
• Run rẩy chân tay
• Cảm giác khó thở, hụt hơi hoặc nghẹt thở
• Cảm giác nghẹn cổ họng
• Đau ngực hoặc khó chịu ở ngực
• Buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng
• Chóng mặt, mất thăng bằng hoặc cảm giác sắp xỉu
• Ớn lạnh hoặc nóng bừng
• Tê cóng hoặc cảm giác kiến bò (dị cảm) ở các đầu ngón tay, chân
• Giải thể nhân cách (cảm giác tách rời khỏi bản thân) hoặc tri giác sai thực tại (cảm giác thế giới xung quanh không có thực)
• Sợ mất kiểm soát hoặc phát điên
• Sợ chết

Nhiều người mô tả cơn hoảng sợ giống như một cuộc tấn công từ bên trong, khiến họ cảm thấy hoàn toàn mất kiểm soát và bất lực.

Rối loạn lo âu hoảng sợ khác gì với cơn lo lắng thông thường?

Sự khác biệt chính giữa cơn hoảng sợ và cơn lo âu, lo lắng nằm ở cách chúng xuất hiện và mức độ triệu chứng.

Cơn lo âu, lo lắng thường bị kích hoạt bởi một yếu tố gây căng thẳng cụ thể (như áp lực công việc, kỳ thi, mâu thuẫn trong mối quan hệ…). Các triệu chứng có xu hướng xuất hiện từ từ và tăng dần theo thời gian.

Ngược lại, cơn hoảng sợ thường xảy ra bất ngờ, gần như không có dấu hiệu báo trước và có thể xuất hiện ngay cả khi không có mối nguy hiểm rõ ràng.

Lo âu cũng có thể gây ra các triệu chứng cơ thể như tim đập nhanh hoặc cảm giác khó chịu ở dạ dày. Tuy nhiên, những triệu chứng này thường ít dữ dội hơn nhưng kéo dài lâu hơn so với cơn hoảng sợ.

Trong khi đó, cơn hoảng sợ thường có các triệu chứng rất mạnh và dữ dội, nhưng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn.

Nguyên nhân gây rối loạn lo âu hoảng sợ

Các chuyên gia vẫn chưa xác định nguyên nhân chính xác dẫn tới rối loạn lo âu hoảng sợ. Tuy nhiên, não bộ và hệ thần kinh đóng vai trò quan trọng trong cách chúng ta nhận biết và phản ứng với nỗi sợ hãi cũng như lo âu.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng sự rối loạn hoạt động của hạch hạnh nhân (amygdala) – vùng não chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc như sợ hãi – có thể là nguyên nhân nền tảng của tình trạng này. 

Bên cạnh đó, sự mất cân bằng của các chất hóa học trong não như GABA (một chất giúp làm dịu hoạt động thần kinh), cortisol (hormone liên quan đến phản ứng căng thẳng) và serotonin (chất ảnh hưởng đến tâm trạng) cũng có thể đóng vai trò quan trọng.

Nguy cơ mắc rối loạn hoảng sợ có thể tăng lên nếu bạn có các yếu tố sau:

• Tiền sử gia đình: Nếu người thân bậc một của bạn (cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con cái) mắc rối loạn lo âu, nguy cơ của bạn có thể tăng gấp nhiều lần.
• Các vấn đề sức khỏe tâm thần khác: Những người đang mắc rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc các rối loạn tâm lý khác có nguy cơ trải qua cơn hoảng sợ cao hơn.
• Trải nghiệm tiêu cực thời thơ ấu: Đây là những trải nghiệm tiêu cực hoặc sang chấn xảy ra từ 1–17 tuổi, như bạo lực gia đình, bị bỏ rơi hoặc mất mát lớn,... Những trải nghiệm này có thể làm tăng nguy cơ phát triển cơn hoảng sợ và rối loạn hoảng sợ sau này.

Rối loạn lo âu hoảng sợ có nguy hiểm không?

Rối loạn lo âu hoảng sợ không gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng. Chúng có thể rất đáng sợ, nhưng một cơn hoảng sợ sẽ không gây tổn hại về thể chất, và bạn cũng hiếm khi phải nhập viện chỉ vì trải qua một cơn hoảng sợ.

Tuy nhiên, nếu không được điều trị, nó sẽ gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về chất lượng cuộc sống:

• Ám ảnh sợ khoảng trống (Agoraphobia): Đây là một rối loạn lo âu đặc trưng bởi nỗi sợ hãi mãnh liệt khi ở những nơi khó thoát hiểm hoặc khó tìm trợ giúp, vì vậy nhiều người bắt đầu né tránh, thậm chí không dám ra khỏi nhà.
• Biến chứng tâm thần khác: Đa phần người bệnh có thể phát triển thêm trầm cảm, các rối loạn lo âu khác hoặc lạm dụng chất (rượu, ma túy) để tự xoa dịu nỗi sợ.
• Nguy cơ tự hại: Những người mắc rối loạn hoảng sợ không được điều trị có nguy cơ có ý nghĩ tự tử cao hơn.

Cách xử lý khi cơn hoảng sợ xảy ra

Thực tế, không có cách nào khiến cơn hoảng sợ dừng lại ngay lập tức khi nó vừa bắt đầu. Tuy nhiên, bạn có thể áp dụng một số cách giảm căng thẳng, lo âu dưới đây để cơn hoảng sợ qua đi nhẹ nhàng hơn:

1. Hít thở sâu 

Thở gấp là một triệu chứng phổ biến của cơn hoảng sợ và có thể khiến cảm giác sợ hãi tăng lên. Hít thở sâu giúp cơ thể bình tĩnh lại. 

Hãy hít vào chậm, sâu qua mũi, sau đó thở ra từ từ qua miệng. Bạn có thể nhắm mắt và tập trung hoàn toàn vào nhịp thở.

2. Nhận ra rằng bạn đang trải qua cơn hoảng sợ

Việc hiểu rằng đây là một cơn hoảng sợ chứ không phải một vấn đề sức khỏe nguy hiểm có thể giúp giảm bớt nỗi sợ. Hãy tự nhắc mình rằng cơn hoảng sợ chỉ là tạm thời và sẽ sớm qua đi.

3. Thư giãn cơ bắp

Lo âu và hoảng sợ thường khiến cơ thể căng cứng. Bạn có thể thử thả lỏng từng nhóm cơ một, ví dụ bắt đầu từ vai, tay, chân… Điều này giúp giảm căng thẳng và đưa sự chú ý trở lại cơ thể.

4. Thực hành chánh niệm 

Cơn hoảng sợ có thể khiến bạn cảm thấy như tách rời khỏi thực tại hoặc khỏi chính cơ thể mình. Hãy cố gắng tập trung vào hiện tại, chú ý đến những gì bạn đang nhìn thấy, nghe thấy hoặc cảm nhận được để giúp tâm trí ổn định trở lại.

Nếu bạn thường xuyên trải qua các cơn hoảng sợ, bạn nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn. Các phương pháp điều trị như tâm lý trị liệu hoặc thuốc có thể giúp kiểm soát tình trạng này hiệu quả hơn.

Làm gì khi người khác đang trải qua cơn hoảng sợ?

Nếu một người xung quanh bạn đang trải qua cơn hoảng sợ, bạn có thể hỗ trợ họ bằng cách:

• Ở bên cạnh họ và giữ thái độ bình tĩnh.
• Hỏi họ cần gì thay vì đưa ra quá nhiều lời khuyên.
• Nói chuyện bằng những câu ngắn và đơn giản để họ dễ tập trung.
• Giúp họ chú ý đến hiện tại, ví dụ nhìn xung quanh hoặc cảm nhận hơi thở.
• Hướng dẫn họ hít thở sâu, có thể đếm chậm từ 1 đến 5 cho mỗi lần hít vào và thở ra.
• Trấn an nhẹ nhàng và rõ ràng rằng họ đang an toàn và cơn hoảng sợ sẽ sớm qua đi.

Các phương pháp điều trị rối loạn lo âu hoảng sợ

Nếu chính bạn hoặc người thân đang phải đối diện với rối loạn lo âu hoảng sợ thì cũng đừng quá lo lắng. Rối loạn hoảng sợ là một trong những bệnh tâm thần có thể điều trị hiệu quả nhất. Rất nhiều bệnh nhân cải thiện đáng kể sau khi điều trị đúng cách.

1. Liệu pháp nhận thức - hành vi 

Đây được coi là tiêu chuẩn vàng trong điều trị. Chuyên gia tâm lý/ Bác sĩ tâm thần sẽ giúp bạn:

• Nhận diện các kiểu suy nghĩ lệch lạc (ví dụ: nghĩ rằng nhịp tim nhanh là sắp chết) và thay thế bằng những suy nghĩ thực tế hơn.
• Dần dần tiếp xúc với những tình huống bạn hằng né tránh để giảm bớt sự nhạy cảm của não bộ với các tác nhân kích thích.

2. Sử dụng thuốc

Bác sĩ có thể chỉ định một số loại thuốc để hỗ trợ:

• Thuốc chống trầm cảm: Đây là lựa chọn hàng đầu cho việc điều trị lâu dài vì chúng hiệu quả và không gây nghiện.
• Nhóm Benzodiazepines: Thuốc an thần có tác dụng nhanh trong việc cắt cơn hoảng sợ, nhưng thường chỉ được dùng ngắn hạn do nguy cơ gây phụ thuộc và nghiện.
• Thuốc chẹn beta: Giúp kiểm soát các triệu chứng cơ thể như run rẩy hoặc tim đập nhanh trong một số tình huống cụ thể.

Lưu ý: Việc sử dụng thuốc cần có sự kê đơn của bác sĩ chuyên khoa tâm thần và được theo dõi sát sao.

3. Thay đổi lối sống

Những thói quen lành mạnh có thể là lá chắn bảo vệ bạn khỏi những cơn hoảng sợ:

• Cắt giảm caffeine, rượu và thuốc lá: Những chất này có thể làm tăng nhịp tim và khiến bạn dễ rơi vào cơn hoảng sợ hơn.
• Tập thể dục đều đặn: Giúp giải phóng năng lượng dư thừa và giảm căng thẳng tích tụ.
• Ngủ đủ giấc: Cơ thể mệt mỏi sẽ khiến hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn.
• Luyện tập thư giãn: Học thiền, yoga hoặc các bài tập hít thở hằng ngày để giữ tâm trí ổn định.

Khi nào cần đi khám rối loạn lo âu hoảng sợ?

Như đã chia sẻ, cơn hoảng sợ có thể rất đáng sợ, nhưng bản thân nó không gây nguy hiểm đến tính mạng. Tuy nhiên, nếu các cơn hoảng sợ xảy ra thường xuyên hoặc bắt đầu ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, bạn nên cân nhắc tìm đến sự hỗ trợ của bác sĩ tâm thần/ chuyên gia tâm lý.

Bạn nên đi khám rối loạn lo âu hoảng sợ khi gặp một trong những dấu hiệu sau:

• Các cơn hoảng sợ xảy ra lặp lại nhiều lần, không rõ nguyên nhân.
• Lo âu kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, học tập hoặc các mối quan hệ.
• Khó tập trung, dễ cáu gắt hoặc cảm thấy căng thẳng liên tục.
• Sợ rời khỏi nhà hoặc né tránh những nơi đông người vì lo sợ cơn hoảng sợ xảy ra (chứng sợ khoảng trống).
• Các triệu chứng của cơn hoảng sợ kéo dài hơn bình thường hoặc ngày càng dữ dội.
• Gặp vấn đề về giấc ngủ, thường xuyên mất ngủ hoặc thức giấc vì lo lắng.
• Ngoài ra, nếu cơn hoảng sợ đi kèm với đau ngực, khó thở nghiêm trọng hoặc mất ý thức, bạn nên tìm sự hỗ trợ y tế khẩn cấp để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác.

Tại Phòng khám chuyên khoa tâm thần Yên Hòa, người bệnh được thăm khám và đánh giá bởi đội ngũ bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm trong điều trị các rối loạn lo âu và rối loạn hoảng sợ. 

Phòng khám sử dụng các công cụ đánh giá chuẩn hóa kết hợp với tư vấn chuyên sâu để xác định nguyên nhân, mức độ triệu chứng và xây dựng kế hoạch điều trị cá nhân hóa cho từng người.

• Địa chỉ: Số nhà 29, Lô i4, Ngõ 35 Trần Kim Xuyến, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
• Hotline: 0983. 188. 689 hoặc 0866. 188. 689
• Website: https://phongkhamyenhoa.vn

Nếu bạn hoặc người thân đang thường xuyên trải qua các cơn hoảng sợ, đừng ngần ngại tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn sớm. Điều trị đúng cách có thể giúp giảm đáng kể tần suất cơn hoảng sợ và giúp bạn dần lấy lại sự bình tĩnh, tự tin trong cuộc sống.

Rối loạn lo âu hoảng sợ có thể khiến thế giới của bạn trở nên nhỏ bé và đầy sợ hãi, nhưng đừng nản lòng. Với sự kiên trì, hỗ trợ chuyên môn và tình thương với chính mình, bạn hoàn toàn có thể kiểm soát được chúng. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• https://www.nimh.nih.gov/health/publications/panic-disorder-when-fear-overwhelms
• https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/panic-disorder/
• https://mhanational.org/conditions/panic-disorder/
• https://www.msdmanuals.com/vi/professional/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-t%C3%A2m-th%E1%BA%A7n/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-lo-%C3%A2u-v%C3%A0-c%C3%A1c-r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-li%C3%AAn-quan-t%E1%BB%9Bi-stress/c%C6%A1n-ho%E1%BA%A3ng-s%E1%BB%A3-v%C3%A0-r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-ho%E1%BA%A3ng-s%E1%BB%A3
• https://suckhoedoisong.vn/roi-loan-hoang-so-dau-hieu-nguyen-nhan-cach-dieu-tri-va-phong-benh-169241025145048866.htm
• https://www.health.harvard.edu/a_to_z/panic-disorders-a-to-z
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/4451-panic-attack-panic-disorder
• https://www.healthdirect.gov.au/panic-attacks-and-panic-disorder