Dấu hiệu stress ở học sinh: Nhận biết sớm để tránh ảnh hưởng tâm lý lâu dài

06/02/2026 20:33

Bài viết tổng hợp các dấu hiệu stress ở học sinh để phụ huynh, người thân và các thầy cô,... tham khảo. Đây là lứa tuổi nhạy cảm, có nhiều suy nghĩ, tâm tư vậy nên việc đồng hành cùng các em trong giai đoạn này là vô cùng cần thiết.

Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BSNT Nguyễn Thị Anh Thoa - Bác sĩ điều trị khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, stress ở học sinh không còn là hiện tượng hiếm gặp. Nhiều người lớn, phụ huynh cho rằng trẻ em còn nhỏ nên chẳng có gì phải lo nghĩ, nhưng thực tế, áp lực học tập và những biến đổi tâm sinh lý đang khiến tỉ lệ học sinh gặp vấn đề sức khỏe tâm thần tăng cao.

Stress không chỉ đơn giản là sự mệt mỏi sau một kỳ thi, mà nó còn biểu hiện qua hành vi, cảm xúc và sức khỏe thể chất mà đôi khi ba mẹ dễ nhầm lẫn với sự thay đổi của tuổi dậy thì.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu stress ở học sinh là chìa khóa vàng để phụ huynh và giáo viên can thiệp kịp thời. Sự đồng hành đúng lúc sẽ giúp các em giải tỏa áp lực, hạn chế nguy cơ stress kéo dài dẫn đến trầm cảm, lo âu và những hệ lụy tâm lý nghiêm trọng sau này.

Stress ở học sinh là gì? Vì sao học sinh dễ bị stress?

Stress học đường được định nghĩa là trạng thái cảm xúc tiêu cực nảy sinh ở lứa tuổi học sinh. Điều này thường xảy ra khi các em cảm thấy choáng ngợp trước khối lượng kiến thức đồ sộ hoặc những kỳ vọng quá lớn từ môi trường xung quanh.

Học sinh dễ bị stress do sự kết hợp của nhiều yếu tố từ áp lực học tập, kỳ vọng gia đình cho đến những thay đổi cá nhân và môi trường xã hội:

Áp lực học tập và thi cử nặng nề: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, các kỳ thi chuyển cấp như vào lớp 10 THPT hoặc kỳ thi đại học không chỉ là bài kiểm tra kiến thức mà còn là cột mốc quyết định tương lai, khiến các em lo lắng và bất an.
Kỳ vọng từ gia đình: Nhiều cha mẹ đặt kỳ vọng quá cao, bắt con học quá nhiều môn sau giờ chính khóa, khiến trẻ không còn thời gian thư giãn, vui chơi.
Mối quan hệ xã hội: Những xung đột với bạn bè, bị bắt nạt hoặc mối quan hệ không tốt với giáo viên cũng là tác nhân gây stress. Sự cô lập về mặt xã hội khiến học sinh cảm thấy cô đơn và khó chia sẻ cảm xúc.
Thay đổi sinh lý và cá nhân:
- Tự tạo áp lực: Những học sinh có xu hướng cầu toàn, thường xuyên tự đặt áp lực về thành tích xuất sắc có nguy cơ bị stress cao gấp nhiều lần so với các bạn khác.
- Thay đổi tuổi dậy thì: Những biến đổi về cơ thể, cân nặng hoặc sự khác biệt so với bạn bè đồng trang lứa trong giai đoạn dậy thì khiến trẻ dễ nảy sinh tâm lý lo lắng, tự ti.
- Thiếu kỹ năng: Việc thiếu khả năng tổ chức công việc, không biết cách phân loại ưu tiên,... cũng gây ra những căng thẳng không đáng có.
Các yếu tố ngoại cảnh khác
- Kinh tế gia đình: Sự lo lắng về tình hình kinh tế của cha mẹ hoặc áp lực phải chi tiêu cũng có thể khiến học sinh cảm thấy mặc cảm và tự ti.
- Thay đổi môi trường sống: Việc chuyển nhà, chuyển trường hoặc bắt đầu cuộc sống tự lập tại trường cấp 3 nội trú/ đại học,... (phải sống với người lạ, quản lý ngân sách eo hẹp) đều là những tác nhân gây stress mạnh mẽ.

Dấu hiệu stress ở học sinh thường gặp

Các dấu hiệu stress ở học sinh có thể quan sát được qua nhiều khía cạnh khác nhau từ thể chất đến tinh thần. Dưới đây là những biểu hiện tiêu biểu mà bố mẹ, thầy cô và người thân cần lưu tâm:

1. Biểu hiện về thể chất

Cơ thể thường phản ánh rõ nhất sự căng thẳng tâm lý thông qua các triệu chứng không rõ nguyên nhân y khoa:

Rối loạn giấc ngủ: Học sinh có thể gặp tình trạng mất ngủ, khó đi vào giấc ngủ, hay giật mình giữa đêm hoặc ngược lại là ngủ quá nhiều.
Thay đổi khẩu vị: Ăn quá nhiều hoặc chán ăn, bỏ bữa dẫn đến thay đổi cân nặng đột ngột.
Đau mỏi cơ thể: Thường xuyên than phiền về các cơn đau đầu, đau bụng, nhức mỏi chân tay hoặc các vấn đề tiêu hóa.
Mệt mỏi kéo dài: Trẻ luôn trong tình trạng thiếu năng lượng, uể oải ngay cả khi không làm gì cả.

2. Biểu hiện về cảm xúc

Sự buồn bã hoặc tuyệt vọng kéo dài: Cảm giác trống rỗng, hay khóc hoặc có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân và tương lai.
Lo âu và sợ hãi: Luôn lo lắng thái quá về những việc nhỏ nhặt, sợ hãi trước các bài kiểm tra hoặc những tình huống bình thường trước đây.
Dễ nổi giận và cáu gắt: Trẻ trở nên nóng nảy, dễ giận dữ hoặc có hành vi hung hăng khác thường.
Mất đi hứng thú: Không còn hứng thú với những hoạt động, sở thích mà trước đây trẻ từng rất yêu thích.

3. Biểu hiện về hành vi và học tập

Tránh né các mối quan hệ xã hội: Tránh né bạn bè, người thân, thích ở nhà một mình hơn là tham gia các hoạt động tập thể.
Sa sút kết quả học tập: Khó tập trung, hay quên, gặp khó khăn khi đưa ra quyết định dẫn đến học tập không hiệu quả.
Hành vi chống đối: Nói dối, trộm cắp, từ chối làm việc nhà hoặc có xu hướng lệ thuộc vào cha mẹ nhiều hơn trước đây.
Ở trẻ nhỏ (7-12 tuổi): Có thể đột nhiên trở nên hiếu động thái quá hoặc cực kỳ thụ động hoặc chơi lặp đi lặp lại một tình huống mang màu sắc sợ hãi, buồn bã hoặc căng thẳng (ví dụ như cãi nhau, chia ly, bị đánh, bị bỏ rơi…),

Các mức độ stress ở học sinh? Khi nào cần lo lắng?

Tỉ lệ học sinh bị stress không hề ít. Theo khảo sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2024, có đến 67% học sinh THPT từng trải qua cảm giác căng thẳng cực độ trước các kỳ thi quan trọng; trong đó, 25% có dấu hiệu trầm cảm từ nhẹ đến trung bình.

Mức độ nhẹ (Phổ biến nhất): Thường xuất hiện trước thi cử, giúp trẻ tập trung hơn và giảm nhanh sau khi thi xong. Ở mức độ này, stress có thể mang lại một chút động lực để các em cố gắng hơn trong các kỳ thi ngắn hạn. Các dấu hiệu thường thoáng qua và trẻ có thể tự cân bằng nếu được nghỉ ngơi hợp lý.
Mức độ nặng/Cảnh báo: Đây là trạng thái stress bệnh lý, vượt quá khả năng tự khống chế của trẻ. Tình trạng kéo dài > 2 - 4 tuần, không giảm dù nghỉ ngơi, dẫn đến suy giảm chức năng (học kém, cách ly xã hội,...). Nếu kèm theo triệu chứng như ý tưởng tự hại, hoảng loạn thường xuyên thì có thể là dấu hiệu của rối loạn lo âu hoặc trầm cảm.

Bố mẹ/ thầy cô/ người thân nên can thiệp sâu hơn nếu các dấu hiệu stress ở học sinh kéo dài liên tục, hoặc stress bắt đầu gây ra các rối loạn chức năng như bỏ học, tự cô lập bản thân,... Đặc biệt, nếu trẻ có ý định tự gây hại hoặc nhắc đến cái chết, đây là tình trạng khẩn cấp cần sự hỗ trợ của chuyên gia ngay lập tức.

Phụ huynh và giáo viên nên làm gì khi nhận thấy học sinh có dấu hiệu stress?

Sự đồng hành và hỗ trợ từ người lớn là yếu tố quan trọng để giúp trẻ vượt qua khủng hoảng. Dưới đây là những bước hành động thực tế:

Lắng nghe và trò chuyện: Hãy tạo ra một không gian an toàn để trẻ cảm thấy thoải mái chia sẻ cảm xúc mà không bị phán xét.
Điều chỉnh thời gian biểu: Cùng trẻ sắp xếp một lịch học tập và nghỉ ngơi hợp lý. Đảm bảo trẻ có đủ thời gian ngủ và thư giãn.
Khuyến khích lối sống lành mạnh: Tập thể dục, tham gia các hoạt động ngoài trời,... là những cách tuyệt vời để giải phóng căng thẳng.
Phối hợp giữa gia đình - nhà trường: Nếu stress kéo dài, nặng lên hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ đến học tập, hành vi hay cảm xúc, phụ huynh và giáo viên nên chủ động trao đổi với nhau để hỗ trợ kịp thời.

Khi nào nên đưa học sinh đi gặp chuyên gia tâm lý?

Đưa học sinh đi gặp chuyên gia tâm lý không phải là vấn đề gì to tát, mà là một cách chăm sóc sức khỏe tinh thần chủ động, giống như đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu bất thường về thể chất.

Gia đình và người thân hãy cân nhắc đưa trẻ đi gặp bác sĩ tâm lý hoặc chuyên viên tư vấn khi:

Trẻ có những suy nghĩ hoặc hành vi tự làm hại bản thân, nhắc đến tự tử.
Các triệu chứng như buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài và không thuyên giảm dù gia đình đã nỗ lực hỗ trợ.
Stress gây ra những triệu chứng thể chất nghiêm trọng như đau đầu, đau bụng dữ dội mà bác sĩ không tìm ra nguyên nhân bệnh lý.
Kết quả học tập giảm sút nghiêm trọng và trẻ từ chối đi học trong thời gian dài.
Trẻ gặp khó khăn lớn trong việc kiểm soát cảm xúc, thường xuyên có những cơn thịnh nộ hoặc hoảng loạn quá mức.

Hiện nay, nhiều trường học và bệnh viện đã có các đơn vị tư vấn tâm lý chuyên sâu, nơi các chuyên gia có thể giúp trẻ học cách quản lý cảm xúc và xây dựng khả năng phục hồi tinh thần. Nếu cần một địa chỉ tư vấn tâm lý uy tín, hiệu quả, riêng tư cho trẻ, gia đình có thể tham khảo Phòng khám chuyên khoa Yên Hòa.

Đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, tâm huyết, có kỹ năng giao tiếp, thấu hiểu tâm lý trẻ em sẽ giúp các bé có không gian an toàn để chia sẻ, từ đó dần dần khắc phục, cải thiện các vấn đề tâm lý.

Địa chỉ: Số 11 i4, Ngõ 35 Trần Kim Xuyến, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
Hotline: 0983. 188. 689 hoặc 0866. 188. 689
Website: https://phongkhamyenhoa.vn

Khi học sinh có dấu hiệu stress, điều quan trọng nhất không phải là thay đổi ngay lập tức các hành vi mà là tìm hiểu nguyên nhân, giảm áp lực và đồng hành đúng cách. Sự quan tâm kịp thời từ người lớn có thể giúp trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn và ngăn ngừa những vấn đề tâm lý nghiêm trọng hơn về sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO: