Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BSNT Phạm Thành Luân - Bác sĩ tại Phòng khám Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội.

RỐI LOẠN NHÂN CÁCH NÉ TRÁNH LÀ GÌ?

Rối loạn nhân cách né tránh (AVPD) là một tình trạng sức khỏe tâm thần liên quan đến cảm giác thiếu thốn và cực kỳ nhạy cảm với những lời chỉ trích. Những người mắc AVPD muốn tương tác với người khác, nhưng họ có xu hướng tránh các tương tác xã hội do quá sợ việc bị từ chối.

AVPD là một trong những nhóm bệnh thuộc rối loạn nhân cách “Nhóm C” - liên quan đến sự lo lắng và sợ hãi. Rối loạn nhân cách là những kiểu hành vi kéo dài, không phù hợp với các chuẩn mực văn hóa (cách chúng ta phải hành động) và phát triển trong thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên, gây đau khổ cho người mắc bệnh và/hoặc những người xung quanh.

Sự khác biệt giữa rối loạn nhân cách né tránh và lo lắng xã hội là gì?

Rối loạn nhân cách né tránh (AVPD) và rối loạn lo âu xã hội (SAD) đều khiến người bệnh e ngại các tình huống giao tiếp và có xu hướng tránh né các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, đây là hai rối loạn tâm thần khác nhau về nguyên nhân, đặc điểm và tiêu chuẩn chẩn đoán. Việc phân biệt chính xác giữa AVPD và SAD sẽ giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và mang lại hiệu quả tốt hơn.

Các nghiên cứu trước đây từng cho rằng rối loạn nhân cách né tránh là một dạng nặng của rối loạn lo âu xã hội. Tuy nhiên, các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay cho thấy đây là hai rối loạn riêng biệt. Trên thực tế, khoảng 2/3 người mắc AVPD không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn lo âu xã hội theo DSM-5. Mặc dù vậy, một số người vẫn có thể mắc đồng thời cả hai tình trạng và thường có triệu chứng nghiêm trọng hơn so với những người chỉ mắc một rối loạn.

Rối loạn nhân cách né tránh khiến người bệnh cực kỳ nhạy cảm với những lời chỉ trích - Ảnh Internet

TRIỆU CHỨNG CỦA RỐI LOẠN NHÂN CÁCH NÉ TRÁNH

Các triệu chứng thường xuất hiện từ sớm, kéo dài theo thời gian và gây ảnh hưởng đáng kể đến học tập, công việc cũng như chất lượng cuộc sống. Dưới đây là những triệu chứng của rối loạn nhân cách né tránh thường gặp mà bạn không nên bỏ qua.

• Luôn muốn được mọi người yêu mến
• Thiếu niềm vui trong hoạt động thường ngày
• Lo lắng về việc nói hoặc làm điều sai trái
• Lo lắng trong nhiều tình huống xã hội
• Tránh xung đột (là người "làm hài lòng mọi người")
• Tránh tương tác trong môi trường làm việc hoặc từ chối thăng chức
• Tránh các mối quan hệ thân mật hoặc chia sẻ cảm xúc thân mật
• Tránh đưa ra quyết định
• Né tránh các tình huống do sợ bị từ chối
• Tránh né các tình huống hoặc sự kiện xã hội
• Dễ bị tổn thương bởi những lời chỉ trích hoặc không tán thành
• Tự giác cực độ
• Thất bại trong việc bắt đầu liên lạc xã hội
• Thái độ sợ hãi và căng thẳng
• Cảm giác không thỏa đáng
• Quá mẫn cảm với đánh giá tiêu cực
• Thiếu sự quyết đoán
• Thiếu niềm tin vào người khác
• Lòng tự trọng thấp
• Hiểu sai các tình huống trung lập là tiêu cực
• Không có bạn thân/thiếu mạng xã hội
• Tự cô lập
• Ức chế xã hội
• Không sẵn sàng chấp nhận rủi ro hoặc thử những điều mới
• Tự coi mình là người kém cỏi hoặc kém cỏi về mặt xã hội
• Cảnh giác với những dấu hiệu không tán thành hoặc từ chối

NGUYÊN NHÂN GÂY RA CHỨNG RỐI LOẠN NHÂN CÁCH NÉ TRÁNH?

Đến nay, nguyên nhân gây rối loạn nhân cách né tránh (AVPD) vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy tình trạng này có thể hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau:

• Di truyền: Một nghiên cứu về AVPD ước tính rằng di truyền chiếm khoảng 64% khả năng phát triển AVPD.
• Tính khí trong thời thơ ấu: Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ giữa các đặc điểm tính khí nhất định trong thời thơ ấu và AVPD. Chúng bao gồm sự cứng nhắc, quá mẫn cảm, không theo đuổi những trải nghiệm mới, tránh né những tổn hại có thể xảy ra nhiều hơn bình thường cũng như sợ hãi và đau khổ quá mức.
• Kiểu gắn bó: Những người có kiểu gắn bó sợ hãi có thể có nhiều khả năng phát triển AVPD hơn. Phong cách gắn bó sợ hãi có nghĩa là bạn mong muốn được gần gũi với người khác nhưng lại không tin tưởng vào họ và sợ bị từ chối. Ví dụ, phong cách gắn bó này có thể phát triển nếu một đứa trẻ sơ sinh có biểu cảm tối thiểu tỏ ra đau khổ và người chăm sóc chúng tỏ ra xa lánh.
• Môi trường thời thơ ấu: Trải qua sự từ chối và bị đối xử khác biệt với những người khác trong thời thơ ấu có thể góp phần vào sự phát triển của AVPD.

Bệnh nhân tự coi mình là người kém cỏi hoặc kém cỏi về mặt xã hội - Ảnh: Internet

RỐI LOẠN NHÂN CÁCH NÉ TRÁNH VÀ CÁC TÌNH TRẠNG KHÁC

Các rối loạn sức khỏe tâm thần khác có thể xảy ra cùng với rối loạn nhân cách né tránh. Một số tình trạng thường xảy ra nhất với chứng rối loạn nhân cách né tránh bao gồm:

• Ám ảnh xã hội, trong đó một người trải qua sự lo lắng tột độ và tự ý thức trong các tình huống xã hội thông thường.
• Rối loạn nhân cách phụ thuộc, trong đó mọi người dựa quá nhiều vào người khác để xin lời khuyên hoặc đưa ra quyết định cho họ.
• Rối loạn nhân cách ranh giới, trong đó con người gặp khó khăn trong nhiều lĩnh vực bao gồm các mối quan hệ xã hội, hành vi, tâm trạng và hình ảnh bản thân.

Nhiều triệu chứng rối loạn nhân cách né tránh thường được chia sẻ với các tình trạng khác, đặc biệt trong trường hợp ám ảnh sợ xã hội tổng quát. Bởi vì điều này, các rối loạn có thể dễ dàng bị nhầm lẫn. Có thể mất một thời gian để chuyên gia sức khỏe tâm thần đưa ra chẩn đoán rõ ràng và chọn phương pháp điều trị thích hợp cho bạn.

PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ RỐI LOẠN NHÂN CÁCH NÉ TRÁNH LÀ GÌ?

Việc điều trị rối loạn nhân cách né tránh (AVPD) thường cần nhiều thời gian vì những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi né tránh đã hình thành trong thời gian dài. Tuy nhiên, nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng, người bệnh có thể cải thiện khả năng giao tiếp, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống. Phác đồ điều trị sẽ được xây dựng dựa trên tình trạng cụ thể của từng người bệnh.

Tâm lý trị liệu cho AVPD

Tâm lý trị liệu (liệu pháp trò chuyện) là phương pháp điều trị được lựa chọn cho các rối loạn nhân cách. Mục tiêu của việc điều trị là giúp bạn khám phá những động cơ và nỗi sợ hãi liên quan đến suy nghĩ và hành vi của bạn. Ngoài ra, bạn có thể học cách liên hệ với người khác một cách tích cực hơn.

Hai loại trị liệu tâm lý cụ thể có thể giúp những người mắc AVPD bao gồm:

Trị liệu tâm động học: Loại trị liệu này tập trung vào nguồn gốc tâm lý của đau khổ về mặt cảm xúc. Thông qua việc tự phản ánh, bạn nhìn vào các mối quan hệ có vấn đề và các kiểu hành vi trong cuộc sống của mình. Điều này giúp bạn hiểu rõ hơn về bản thân. Nó có thể giúp bạn thay đổi cách bạn liên hệ với người khác và môi trường của bạn.

Trị liệu hành vi nhận thức (CBT): Đây là một loại trị liệu có cấu trúc, hướng đến mục tiêu. Nhà trị liệu hoặc nhà tâm lý học sẽ giúp bạn xem xét kỹ suy nghĩ và cảm xúc của mình. Bạn sẽ hiểu suy nghĩ của bạn ảnh hưởng đến hành động của bạn như thế nào. Thông qua CBT, bạn có thể loại bỏ những suy nghĩ và hành vi tiêu cực. Bạn sẽ học cách áp dụng các mô hình và thói quen suy nghĩ lành mạnh hơn. Nó có thể đặc biệt tập trung vào việc phát triển các kỹ năng xã hội.

Thuốc điều trị AVPD

Hiện tại không có loại thuốc nào có thể điều trị rối loạn nhân cách. Nhưng có những loại thuốc điều trị trầm cảm và lo âu mà những người mắc chứng rối loạn nhân cách né tránh cũng có thể sử dụng. Điều trị những tình trạng này có thể giúp điều trị AVPD dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, để có kết quả tốt nhất, bạn nên dùng thuốc kết hợp với liệu pháp tâm lý.

Rối loạn nhân cách né tránh không chỉ ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội mà còn làm suy giảm chất lượng cuộc sống và sức khỏe tinh thần của người bệnh. Nếu nhận thấy bản thân hoặc người thân có những dấu hiệu nghi ngờ, hãy chủ động thăm khám tại cơ sở chuyên khoa để được đánh giá và tư vấn kịp thời. Phát hiện sớm, điều trị đúng phương pháp và sự đồng hành của gia đình sẽ giúp người bệnh từng bước cải thiện các triệu chứng, tự tin hòa nhập với cuộc sống và xây dựng những mối quan hệ tích cực hơn.

Nguồn tham khảo:

• https://www.verywellmind.com/avoidant-personality-disorder-4172959
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9761-avoidant-personality-disorder