Trẻ bị câm chọn lọc: Cha mẹ cần biết gì và nên làm gì?

08/04/2026 20:29

Chứng câm chọn lọc (Selective Mutism - SM) là một dạng rối loạn lo âu, trong đó trẻ không thể nói chuyện trong các bối cảnh xã hội cụ thể như ở trường học, các môi trường đông người, xa lạ,...

Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BSNT Nguyễn Minh Quyết - Bác sĩ điều trị khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương

Không ít cha mẹ cảm thấy lo lắng khi con mình nói chuyện bình thường ở nhà nhưng lại hoàn toàn im lặng ở trường học hoặc khi gặp người lạ.

Tình trạng này có thể không đơn thuần là nhút nhát mà là dấu hiệu của chứng câm chọn lọc, một dạng rối loạn lo âu ở trẻ nhỏ. Nếu không được hiểu đúng và hỗ trợ kịp thời, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến việc học tập, giao tiếp và sự phát triển tâm lý của trẻ.

Vậy trẻ bị câm chọn lọc là gì, nguyên nhân do đâu và cha mẹ nên làm gì để giúp con vượt qua? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ và có hướng xử lý phù hợp.

Chứng câm chọn lọc là gì?

Chứng câm chọn lọc (Selective Mutism - SM) là một dạng rối loạn lo âu, trong đó trẻ không thể nói chuyện trong các bối cảnh xã hội cụ thể (như ở trường học,...), dù trẻ hoàn toàn có khả năng nói và giao tiếp bình thường trong những môi trường mà trẻ cảm thấy thoải mái (thường là ở nhà với cha mẹ).

Chứng câm chọn lọc thường bắt đầu từ thời thơ ấu và nếu không được điều trị, có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.

Trẻ em mắc chứng này không phải là cố tình im lặng hay từ chối nói, mà là họ thực sự không thể nói được trong một số tình huống nhất định.

Khi bị kỳ vọng phải nói chuyện với một số người, cơ thể trẻ có thể rơi vào trạng thái đóng băng, kèm theo cảm giác lo âu và hoảng sợ.

Tuy nhiên, trẻ mắc chứng câm chọn lọc vẫn có thể nói chuyện bình thường với những người thân thiết, như gia đình hoặc bạn bè gần gũi, khi không có yếu tố gây lo âu xuất hiện.

Chứng câm chọn lọc ảnh hưởng đến khoảng 1 trên 140 trẻ nhỏ trong độ tuổi đi học, phổ biến hơn ở bé gái và những trẻ mới chuyển đến sinh sống ở một quốc gia khác.

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị câm chọn lọc

Chứng câm chọn lọc có thể bắt đầu ở bất kỳ độ tuổi nào, nhưng thường xuất hiện sớm, khoảng từ 2 đến 4 tuổi. Tình trạng này thường được nhận ra khi trẻ bắt đầu tiếp xúc với người ngoài gia đình, chẳng hạn như khi đi nhà trẻ hoặc đi học.

Dấu hiệu rõ ràng nhất là sự khác biệt lớn trong cách trẻ giao tiếp với từng người. Khi phải nói chuyện với người lạ hoặc trong môi trường không quen thuộc, trẻ có thể đột ngột im lặng, nét mặt đơ cứng lại.

Trẻ có thể tránh giao tiếp bằng mắt và có những biểu hiện, biểu cảm như:

Lo lắng, không thoải mái hoặc lúng túng trong giao tiếp
Bị hiểu nhầm là không lễ phép, không quan tâm hoặc giận dỗi
Bám chặt vào cha mẹ
Nhút nhát, thu mình
Cứng nhắc, căng thẳng hoặc thiếu linh hoạt

Một số trẻ có thể trở nên bướng bỉnh hoặc dễ nổi nóng, ví dụ như cáu gắt, ăn vạ khi về nhà sau giờ học hoặc tức giận khi bị cha mẹ hỏi chuyện.

Ở những trường hợp nhẹ, trẻ vẫn có thể dùng cử chỉ để giao tiếp, như gật đầu thay cho “có” hoặc lắc đầu thay cho “không”. Nhưng ở những trường hợp nặng hơn, trẻ có xu hướng tránh mọi hình thức giao tiếp, kể cả nói, viết hay dùng cử chỉ.

Một số trẻ vẫn có thể trả lời bằng vài từ ngắn hoặc nói bằng giọng rất nhỏ, như thì thầm.

Vì sao trẻ không nói trong môi trường xa lạ?

Nhiều người lầm tưởng rằng trẻ im lặng là do bướng bỉnh hoặc cố tình không hợp tác. Tuy nhiên, với trẻ mắc chứng câm chọn lọc, việc không nói không phải là lựa chọn, mà là điều trẻ không kiểm soát được.

Khi phải nói chuyện trong môi trường lạ hoặc với người không quen, nỗi lo sợ khiến cơ thể trẻ căng cứng, các cơ quan phát âm như bị khóa lại, khiến trẻ không thể nói dù rất muốn hoặc đang gặp tình huống khẩn cấp (như cần đi vệ sinh hoặc bị đau).

Bên cạnh đó, nhiều trẻ lo sợ việc lên tiếng sẽ thu hút sự chú ý. Trẻ có thể nghĩ rằng người khác sẽ đánh giá giọng nói của mình, hoặc sợ nói sai và bị trêu chọc. Chính những lo lắng này khiến trẻ chọn cách im lặng và thu mình lại để cảm thấy an toàn hơn.

Nguyên nhân khiến trẻ bị câm chọn lọc

Chứng câm chọn lọc thường là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố:

Di truyền và tính cách: Trẻ có xu hướng lo âu từ nhỏ hoặc có người thân trong gia đình từng mắc các rối loạn lo âu, ám ảnh sợ xã hội thường có nguy cơ cao hơn.
Khó khăn về ngôn ngữ: Một số trẻ gặp vấn đề về phát âm (nói ngọng, lắp) hoặc chậm phát triển ngôn ngữ. Sự thiếu tự tin vào khả năng nói của mình khiến trẻ chọn cách im lặng để tránh bị đánh giá.
Xử lý giác quan: Những trẻ khó khăn trong việc xử lý tiếng ồn lớn hoặc đám đông có thể bị quá tải trong môi trường trường học, dẫn đến việc không muốn giao tiếp.
Thay đổi môi trường: Việc di cư đến một đất nước mới hoặc học một ngôn ngữ thứ hai cũng là yếu tố làm tăng lo âu ở trẻ em.

Lưu ý quan trọng cho cha mẹ: Chứng câm chọn lọc không phải là lỗi của cha mẹ. Nó không xuất phát từ việc cha mẹ giáo dục sai cách hay do mối quan hệ gia đình không tốt. Đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được đồng cảm và hỗ trợ chuyên môn thay vì đổ lỗi.

Câm chọn lọc có ảnh hưởng gì đến sự phát triển của trẻ?

Nếu không được hỗ trợ kịp thời, câm chọn lọc ở trẻ em có thể gây ra những hệ lụy lâu dài cho sự phát triển của trẻ:

Học tập sa sút: Trẻ không thể đặt câu hỏi khi không hiểu bài, không tham gia phát biểu hoặc thảo luận nhóm, dẫn đến việc giáo viên khó đánh giá đúng năng lực của trẻ.
Khó khăn trong kết bạn: Sự im lặng khiến trẻ bị cô lập, khó hình thành các mối quan hệ bạn bè bình thường, từ đó làm tăng cảm giác cô đơn và tự ti.
Vấn đề thể chất: Trẻ có thể gặp các sự cố như tiểu dầm tại trường vì không dám xin phép đi vệ sinh, hoặc nhịn ăn uống suốt cả ngày.
Nguy cơ tâm lý kéo dài: Khi lớn lên, nếu không được điều trị, trẻ dễ tiến triển thành các rối loạn lo âu nặng hơn, tăng nguy cơ trầm cảm hoặc khó khăn trong việc thiết lập sự độc lập ở tuổi vị thành niên.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ tâm thần, tâm lý hoặc chuyên gia ngôn ngữ nếu nhận thấy các dấu hiệu sau kéo dài:

Tình trạng im lặng diễn ra liên tục ít nhất 01 tháng (không tính tháng đầu tiên đi học vì trẻ có thể cần thời gian thích nghi).
Sự im lặng gây cản trở rõ rệt đến việc học tập hoặc khả năng kết bạn của trẻ.
Trẻ tỏ ra lo lắng, căng thẳng hoặc sợ hãi quá mức trong các tình huống giao tiếp.

Nhìn chung, trẻ có thể được chẩn đoán mắc chứng câm chọn lọc khi có đủ các dấu hiệu sau:

Không nói trong một số tình huống xã hội (như ở trường), dù vẫn nói bình thường ở nơi khác
Tình trạng kéo dài ít nhất 1 tháng
Ảnh hưởng đến việc học tập hoặc giao tiếp
Không phải do trẻ không biết ngôn ngữ
Không phải do các rối loạn khác như tự kỷ, rối loạn ngôn ngữ hoặc các vấn đề tâm thần khác

Với các trường hợp này, can thiệp sớm là cần thiết để giúp trẻ vượt qua chứng câm chọn lọc trước khi nó trở thành một thói quen.

Tại phòng khám chuyên khoa Yên Hòa, chúng tôi ghi nhận rằng phần lớn trẻ em có thể cải thiện đáng kể khi được tiếp cận với các phương pháp khoa học. Việc điều trị không tập trung vào việc ép trẻ nói, mà tập trung vào việc giảm bớt lo âu.

Các phương pháp can thiệp phổ biến bao gồm:

Trị liệu hành vi: Đây là phương pháp hiệu quả nhất. Trẻ sẽ được hướng dẫn làm quen với việc nói chuyện từng bước, từ dễ đến khó. Ví dụ, ban đầu trẻ chỉ nói với mẹ khi có người khác đứng xa, sau đó khoảng cách được rút ngắn dần, rồi tiến tới nói trực tiếp với người mới bằng những câu ngắn.
Kỹ thuật làm mờ kích thích: Trẻ bắt đầu nói chuyện với người mà mình tin tưởng (như mẹ). Sau đó, một người mới (như giáo viên) sẽ được đưa vào cuộc trò chuyện từ từ, giúp trẻ dần cảm thấy an toàn và có thể nói chuyện với người đó.
Trị liệu nhận thức hành vi: Phù hợp với trẻ lớn hơn, giúp trẻ nhận ra những suy nghĩ lo lắng (như sợ bị đánh giá) và học cách thay đổi chúng theo hướng tích cực hơn.
Hỗ trợ tại trường học: Sự phối hợp giữa gia đình và giáo viên là cực kỳ quan trọng để tạo ra một môi trường không áp lực cho trẻ tại lớp học.
Sử dụng thuốc (khi cần): Trong những trường hợp lo âu nặng hoặc khi trị liệu tâm lý chưa đủ hiệu quả, bác sĩ có thể kê thuốc hỗ trợ để giúp trẻ ổn định tâm lý và dễ tham gia trị liệu hơn. Lưu ý: Thuốc ở đây chỉ mang tính chất hỗ trợ, các phương pháp trị liệu mới là phương pháp điều trị chính. Trường hợp sử dụng thuốc cần được theo dõi sát bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ bị câm chọn lọc?

Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu câm chọn lọc, nhiều cha mẹ thường cảm thấy lo lắng, thậm chí không biết nên làm gì để giúp con. Việc ép trẻ nói hay bỏ qua vấn đề đều không phải là cách phù hợp. Điều quan trọng là cha mẹ cần hiểu đúng bản chất của tình trạng này và có cách hỗ trợ nhẹ nhàng, đúng hướng để giúp trẻ dần cảm thấy an toàn và tự tin hơn trong giao tiếp.

Những việc nên làm:

Kiên nhẫn và thấu hiểu: Hãy cho con biết bạn hiểu nỗi sợ của con và bạn sẽ luôn ở bên cạnh để hỗ trợ.
Khuyến khích giao tiếp phi ngôn ngữ: Trong giai đoạn đầu, hãy chấp nhận việc con gật đầu, lắc đầu hoặc dùng cử chỉ để con cảm thấy bớt áp lực.
Tạo môi trường an toàn: Xây dựng các hoạt động vui chơi với bạn bè ở môi trường con thấy thoải mái để con làm quen dần.
Khen ngợi nỗ lực: Khi con dám thốt ra dù chỉ một từ, hãy khen ngợi con một cách kín đáo. Đừng làm điều đó quá phô trương trước mặt người khác vì có thể khiến trẻ xấu hổ.

Những việc nên tránh:

Không ép buộc hay thúc giục: Việc ép con phải "Chào bác đi" hay "Nói đi con" chỉ khiến mức độ lo âu của trẻ tăng cao và càng khó nói hơn.
Không dùng phần thưởng hoặc hình phạt để ép trẻ nói: Đừng dùng quà cáp để dụ dỗ con nói hoặc mắng mỏ khi con im lặng. Điều này tạo thêm áp lực tiêu cực lên trẻ.
Không nói thay con: Đôi khi cha mẹ vì quá sốt ruột nên thường trả lời thay con ngay lập tức. Hãy dành cho trẻ một khoảng thời gian chờ (khoảng 5 giây) để trẻ có cơ hội tự phản hồi.

Chứng câm chọn lọc là một hành trình thử thách sự kiên trì của cha mẹ. Tuy nhiên, với sự thấu hiểu, yêu thương và can thiệp đúng cách từ các chuyên gia, hầu hết trẻ em đều có thể tìm lại tiếng nói và tự tin hòa nhập với thế giới. Nếu bạn đang lo lắng về những khoảng lặng của con, đừng ngần ngại tìm kiếm sự tư vấn để giúp con có hành trình phát triển vững vàng, mạnh khỏe.

TÀI LIỆU THAM KHẢO