Tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về cảm xúc, nhận thức và các mối quan hệ. Tuy nhiên, khi những khó khăn trong điều hòa cảm xúc diễn ra dai dẳng, đi kèm hành vi bốc đồng hoặc các mối quan hệ thiếu ổn định, gia đình cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn.

Trị liệu rối loạn nhân cách ranh giới cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng đến việc giúp các bạn hiểu trải nghiệm của mình, xây dựng kỹ năng ứng phó và duy trì cuộc sống an toàn hơn. Việc hỗ trợ cần dựa trên đánh giá toàn diện, phù hợp với mức độ phát triển và nhu cầu của từng người.

Rối loạn nhân cách ranh giới ở tuổi vị thành niên là gì?

Rối loạn nhân cách ranh giới, còn gọi là Borderline Personality Disorder (BPD), liên quan đến sự thiếu ổn định trong cảm xúc, hình ảnh bản thân và các mối quan hệ, thường kèm khó khăn kiểm soát hành vi bốc đồng.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

• Nhạy cảm mạnh với việc bị từ chối hoặc bỏ rơi.
• Cảm xúc thay đổi dữ dội, khó trở về trạng thái cân bằng.
• Mối quan hệ thường xuyên chuyển từ gần gũi sang xung đột.
• Cảm nhận về bản thân thiếu ổn định hoặc thường xuyên trống rỗng.
• Hành vi bốc đồng, tự gây thương tích hoặc ý nghĩ tự sát.

Chẩn đoán thường được đặt ra vào cuối tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành. Người dưới 18 tuổi vẫn có thể được chẩn đoán trong một số trường hợp khi biểu hiện nghiêm trọng và kéo dài ít nhất một năm. Tuy nhiên, thời gian xuất hiện triệu chứng không phải điều kiện duy nhất để kết luận.

Không thể xác định BPD chỉ từ việc một bạn trẻ hay cáu giận, nhạy cảm hoặc có một lần tự gây thương tích. Chuyên gia cần xem xét bối cảnh phát triển, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống và những vấn đề sức khỏe tinh thần khác có thể giải thích các biểu hiện.

Khi nào thanh thiếu niên cần được đánh giá và hỗ trợ?

Gia đình nên tìm sự hỗ trợ khi những khó khăn về cảm xúc và hành vi lặp lại, ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt hoặc quan hệ với người xung quanh.

Những tình huống cần chú ý gồm:

• Xung đột liên tục với cha mẹ, bạn bè hoặc người thân.
• Phản ứng cảm xúc quá mạnh trước những thay đổi trong mối quan hệ.
• Khó kiểm soát hành động khi tức giận, buồn bã hoặc lo sợ.
• Thường xuyên cảm thấy bản thân không có giá trị.
• Né tránh học tập, thu mình hoặc mất khả năng duy trì sinh hoạt thường ngày.
• Có hành vi tự gây thương tích hoặc nói về việc không muốn tiếp tục sống.

Các biểu hiện này là lý do để được đánh giá, không phải danh sách để cha mẹ tự chẩn đoán cho con. NICE khuyến nghị người trẻ có chẩn đoán BPD hoặc biểu hiện gợi ý cần được tiếp cận dịch vụ phù hợp với lứa tuổi.

Nếu có hành vi tự gây thương tích, gia đình không nên mặc định đó là cách “gây chú ý”. Cần quan tâm đến mức độ đau khổ, nguy cơ hiện tại và nhu cầu hỗ trợ của người đang trải qua khó khăn.

Trị liệu rối loạn nhân cách ranh giới hướng đến điều gì?

Mục tiêu trị liệu cần cụ thể và có ý nghĩa với cuộc sống của thanh thiếu niên. Tùy từng trường hợp, các mục tiêu có thể bao gồm:

• Nhận biết cảm xúc và những tình huống dễ gây mất kiểm soát.
• Xây dựng cách ứng phó an toàn khi căng thẳng.
• Giảm hành vi bốc đồng và hành vi gây tổn hại.
• Học cách bày tỏ nhu cầu, đặt giới hạn và giải quyết bất đồng.
• Củng cố cảm nhận về bản thân.
• Duy trì việc học, sinh hoạt và những mối quan hệ hỗ trợ.

Chẳng hạn, khi một học sinh cảm thấy bị bỏ rơi vì bạn thân chưa trả lời tin nhắn, mục tiêu có thể là nhận ra cảm xúc đang tăng cao, tạm dừng phản ứng và kiểm tra lại cách hiểu tình huống trước khi hành động.

Những mục tiêu nhỏ, có thể thực hành thường xuyên, giúp gia đình và người tham gia trị liệu theo dõi sự thay đổi rõ ràng hơn.

Các phương pháp hỗ trợ trong trị liệu

Trị liệu hành vi biện chứng dành cho thanh thiếu niên — DBT-A

DBT-A là hình thức điều chỉnh của trị liệu hành vi biện chứng để phù hợp với người trẻ. Phương pháp chú trọng các nhóm kỹ năng như nhận biết trạng thái hiện tại, điều hòa cảm xúc, chịu đựng căng thẳng và giao tiếp hiệu quả.

Một chương trình DBT-A có thể kết hợp trị liệu cá nhân, luyện kỹ năng cùng gia đình và hỗ trợ áp dụng kỹ năng vào đời sống. Nghiên cứu ở thanh thiếu niên có nguy cơ tự sát cao ghi nhận DBT giúp giảm hành vi tự gây thương tích và hành vi tự sát trong giai đoạn điều trị. Kết quả này không đồng nghĩa mọi người tham gia đều đạt mức cải thiện giống nhau.

Hỗ trợ nhận thức và hành vi phù hợp với từng khó khăn

Chuyên gia có thể sử dụng các kỹ thuật giúp người tham gia nhận ra cách diễn giải tình huống, xem xét những suy nghĩ thiếu linh hoạt và lựa chọn hành vi phù hợp hơn.

Ví dụ, suy nghĩ “Một người không đồng ý với mình nghĩa là họ ghét mình” có thể được xem xét qua những bằng chứng khác nhau. Việc luyện tập hướng đến khả năng nhìn nhận tình huống linh hoạt hơn và diễn đạt nhu cầu rõ ràng hơn.

Lựa chọn phương pháp cần dựa trên đánh giá chuyên môn; một kỹ thuật đơn lẻ không thay thế cho chương trình hỗ trợ có cấu trúc.

Phối hợp điều trị những vấn đề đi kèm

Nếu thanh thiếu niên đồng thời có trầm cảm, lo âu hoặc vấn đề sức khỏe khác, kế hoạch hỗ trợ cần xem xét các khó khăn đó.

Thuốc không được khuyến nghị dùng riêng để điều trị BPD hoặc các biểu hiện cốt lõi của rối loạn này. Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc cho bệnh lý đi kèm khi có chỉ định. Gia đình không nên tự mua, đổi liều hoặc ngừng thuốc.

Cha mẹ đồng hành với con như thế nào?

Gia đình có thể hỗ trợ việc thực hành kỹ năng bằng những thay đổi trong giao tiếp hằng ngày.

Lắng nghe trước khi đưa lời khuyên. Khi con đang căng thẳng, có thể bắt đầu bằng câu: “Bố mẹ thấy chuyện này đang khiến con rất buồn. Con muốn bố mẹ lắng nghe hay cùng tìm cách giải quyết?”

Công nhận cảm xúc và duy trì giới hạn rõ ràng. Cha mẹ có thể hiểu rằng con đang tức giận, đồng thời thống nhất rằng việc đánh người hoặc phá đồ cần được ngăn lại. Các giới hạn nên dễ hiểu, nhất quán và được trao đổi khi mọi người bình tĩnh.

Tránh dùng chẩn đoán để nhận xét con người của con. Những câu như “Con luôn có vấn đề” dễ khiến việc trao đổi trở nên khó khăn. Hãy mô tả hành vi cụ thể và nhu cầu cần hỗ trợ.

Khuyến khích thực hành kỹ năng. Gia đình có thể cùng con luyện cách tạm dừng khi căng thẳng, diễn đạt cảm xúc và chủ động tìm người hỗ trợ.

Trao đổi với chuyên gia về cách phối hợp. Cần thống nhất nội dung nào gia đình được biết, cách tôn trọng riêng tư và những tình huống phải chia sẻ thông tin để bảo vệ an toàn.

Làm gì khi xuất hiện nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát?

Nếu thanh thiếu niên nói muốn chết, có kế hoạch tự sát hoặc vừa tự gây thương tích, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp. Không nên chờ đến buổi trị liệu đã hẹn.

Trong lúc tìm hỗ trợ:

• Có người lớn đáng tin cậy ở bên nếu đang có nguy cơ trước mắt.
• Bình tĩnh hỏi trực tiếp về ý định tự làm hại và lắng nghe câu trả lời.
• Hạn chế tiếp cận thuốc hoặc vật dụng có thể gây hại khi có thể thực hiện an toàn.
• Đưa đến khoa cấp cứu gần nhất khi có thương tích, đã dùng chất gây hại hoặc không thể bảo đảm an toàn.

Không nên chỉ dựa vào lời hứa “con sẽ không làm nữa” để kết luận nguy cơ đã hết. Kế hoạch an toàn cần được xây dựng cùng chuyên gia và điều chỉnh theo tình trạng thực tế.

Tìm hỗ trợ phù hợp tại Phòng khám Yên Hòa

Trị liệu rối loạn nhân cách ranh giới cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên cần sự kiên trì, mục tiêu phù hợp và phối hợp giữa người tham gia, gia đình cùng chuyên gia. Việc tìm hỗ trợ sớm giúp những khó khăn được nhìn nhận đầy đủ hơn, thay vì chỉ tập trung vào từng hành vi riêng lẻ.

Nếu con thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, gặp xung đột trong các mối quan hệ hoặc có hành vi gây tổn hại, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa qua phongkhamyenhoa.vn để trao đổi nhu cầu đánh giá và phương án hỗ trợ phù hợp với lứa tuổi.

Đánh giá toàn diện là nền tảng để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp, tránh gán nhãn từ những dấu hiệu riêng lẻ.