Rối loạn phổ tự kỷ có thể ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi và quá trình thích nghi của trẻ. Tuy nhiên, biểu hiện ở mỗi trường hợp rất khác nhau. Có trẻ chậm nói rõ rệt, nhưng cũng có trẻ nói tốt mà vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp hai chiều hoặc xây dựng mối quan hệ.

Vì vậy, đánh giá rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em cần được thực hiện toàn diện, dựa trên quá trình phát triển, hành vi thực tế và nhiều lĩnh vực chức năng của trẻ. Cha mẹ không nên tự kết luận chỉ từ một dấu hiệu hoặc kết quả của bài kiểm tra trực tuyến.

Đánh giá rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em là gì?

Đánh giá rối loạn phổ tự kỷ là quá trình thu thập và phân tích thông tin về sự phát triển của trẻ, đặc biệt trong các lĩnh vực:

• Giao tiếp bằng lời nói và không lời.
• Khả năng tương tác xã hội.
• Khả năng chia sẻ sự chú ý và cảm xúc.
• Cách trẻ chơi và sử dụng đồ vật.
• Những hành vi, sở thích hoặc hoạt động lặp lại.
• Khả năng thích nghi với sự thay đổi.
• Phản ứng với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc tiếp xúc cơ thể.
• Nhận thức, ngôn ngữ và kỹ năng sinh hoạt hằng ngày.

Hiện không có một xét nghiệm máu hay phương pháp chẩn đoán hình ảnh đơn lẻ nào có thể xác định trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Việc đánh giá chủ yếu dựa trên lịch sử phát triển do cha mẹ cung cấp, quan sát chuyên môn và các công cụ phù hợp với độ tuổi, đặc điểm của từng trẻ. Một công cụ đơn lẻ cũng không nên được sử dụng làm căn cứ duy nhất để kết luận. 

Khi nào trẻ nên được đánh giá rối loạn phổ tự kỷ?

Cha mẹ nên đưa con đi đánh giá khi nhận thấy trẻ có sự khác biệt kéo dài trong giao tiếp, tương tác hoặc hành vi. Một số biểu hiện cần được chú ý gồm:

Khó khăn trong giao tiếp và tương tác

• Ít giao tiếp bằng mắt hoặc ánh mắt thiếu linh hoạt.
• Không đáp lại hoặc đáp lại không ổn định khi được gọi tên.
• Chậm nói, ít sử dụng lời nói để giao tiếp.
• Khó duy trì cuộc trò chuyện hai chiều.
• Ít dùng cử chỉ như chỉ tay, gật đầu hoặc vẫy chào.
• Ít chia sẻ niềm vui, đồ vật hoặc sự quan tâm với người khác.
• Khó hiểu cảm xúc, nét mặt hoặc ý định của người đối diện.
• Ít quan tâm đến việc chơi và tương tác với bạn cùng tuổi.

Hành vi và sở thích có tính lặp lại

• Lặp lại một số động tác như vẫy tay, xoay người hoặc đi nhón chân.
• Xếp đồ vật theo hàng, quay bánh xe hoặc chơi theo một cách cố định.
• Lặp lại từ, câu nói hoặc âm thanh đã nghe.
• Quan tâm đặc biệt đến một chủ đề hoặc đồ vật nhất định.
• Khó chịu rõ rệt khi lịch sinh hoạt hoặc môi trường thay đổi.
• Nhạy cảm hoặc phản ứng khác thường với âm thanh, ánh sáng, mùi vị, chất liệu.

Một vài biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để xác định trẻ có rối loạn phổ tự kỷ. Những dấu hiệu trên cũng có thể xuất hiện trong chậm phát triển ngôn ngữ, rối loạn tăng động giảm chú ý, khó khăn về thính giác, rối loạn phát triển trí tuệ hoặc một số vấn đề phát triển khác.

Đặc biệt, cha mẹ nên đưa con đi khám sớm nếu trẻ mất những kỹ năng đã từng có, chẳng hạn ít nói hơn, giảm giao tiếp mắt hoặc không còn tương tác như trước.

Phân biệt sàng lọc và đánh giá rối loạn phổ tự kỷ

Sàng lọc và đánh giá chuyên sâu là hai bước khác nhau.

Sàng lọc tự kỷ thường sử dụng bảng hỏi hoặc công cụ ngắn nhằm phát hiện nguy cơ. Kết quả sàng lọc cho biết trẻ có cần được kiểm tra kỹ hơn hay không, nhưng không thay thế cho chẩn đoán.

Đánh giá chuyên sâu xem xét đầy đủ hơn về tiền sử phát triển, giao tiếp, tương tác, hành vi, nhận thức và khả năng thích nghi của trẻ. Đây là cơ sở để chuyên gia đưa ra nhận định và đề xuất hướng hỗ trợ phù hợp.

Theo khuyến nghị được CDC dẫn lại từ Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, trẻ nên được theo dõi phát triển trong các lần khám định kỳ và sàng lọc chuyên biệt về tự kỷ ở 18 và 24 tháng tuổi. Trẻ có biểu hiện đáng lo ngại hoặc thuộc nhóm nguy cơ có thể cần được sàng lọc, đánh giá thêm mà không phải chờ đến các mốc này.

Vì sao nên đánh giá trẻ sớm?

Đánh giá sớm không phải để “dán nhãn” cho trẻ mà nhằm hiểu đúng nguyên nhân phía sau những khó khăn con đang gặp phải. Khi nhu cầu của trẻ được xác định rõ, gia đình có thể lựa chọn phương pháp hỗ trợ phù hợp hơn và tránh áp dụng các biện pháp thiếu căn cứ.

Việc tiếp cận sớm với các hỗ trợ dựa trên bằng chứng có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp, tương tác và chất lượng cuộc sống của trẻ. Sau đánh giá, kế hoạch hỗ trợ cần được cá nhân hóa và điều chỉnh theo nhu cầu thay đổi của từng trường hợp. 

Cha mẹ không nhất thiết phải chờ đến khi con đi học hoặc có đủ nhiều dấu hiệu mới đưa trẻ đi đánh giá. Khi gia đình, giáo viên hoặc người chăm sóc nhận thấy sự khác biệt đáng kể trong quá trình phát triển, trẻ nên được thăm khám sớm.

Đánh giá rối loạn phổ tự kỷ cho trẻ tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, quá trình đánh giá hướng đến việc tìm hiểu toàn diện sự phát triển và nhu cầu của mỗi trẻ, thay vì chỉ tập trung vào một vài biểu hiện riêng lẻ.

Tùy theo trường hợp, trẻ có thể được xem xét về giao tiếp, tương tác xã hội, nhận thức, ngôn ngữ, hành vi, cảm giác và khả năng thích nghi. Kết quả đánh giá giúp gia đình hiểu rõ hơn về điểm mạnh, khó khăn của con và có cơ sở xây dựng định hướng hỗ trợ phù hợp.

Nếu trẻ ít giao tiếp mắt, chậm nói, không đáp lại khi gọi tên, có hành vi lặp lại hoặc khó thích nghi với thay đổi, cha mẹ có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn về quy trình đánh giá rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em.

Lưu ý: Thông tin trong bài chỉ có mục đích tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và đánh giá trực tiếp bởi người có chuyên môn.