Rất nhiều trẻ hiếu động, dễ mất tập trung hoặc đôi khi hành động vội vàng. Tuy nhiên, khi những biểu hiện này kéo dài, xuất hiện trong nhiều môi trường và ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt hoặc các mối quan hệ, cha mẹ nên đưa con đi đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý.

Việc đánh giá không chỉ nhằm xác định trẻ có mắc ADHD hay không mà còn giúp làm rõ điểm mạnh, khó khăn, các vấn đề đi kèm và nhu cầu hỗ trợ của từng em. Đây là cơ sở quan trọng để gia đình, nhà trường và chuyên gia xây dựng hướng can thiệp phù hợp.

Rối loạn tăng động giảm chú ý là gì?

Rối loạn tăng động giảm chú ý, tên tiếng Anh là Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD), thuộc nhóm rối loạn phát triển thần kinh. Tình trạng này thường khởi phát từ thời thơ ấu và có thể tiếp tục ảnh hưởng đến trẻ trong giai đoạn thanh thiếu niên hoặc khi trưởng thành.

ADHD được đặc trưng bởi ba nhóm biểu hiện chính:

• Khó duy trì sự chú ý.
• Hoạt động quá mức so với hoàn cảnh.
• Khó kiểm soát hành vi bốc đồng.

Tùy vào đặc điểm nổi bật, ADHD có thể được biểu hiện chủ yếu bằng giảm chú ý, chủ yếu bằng tăng động – bốc đồng hoặc kết hợp cả hai nhóm.

Không phải trẻ hiếu động hoặc thiếu tập trung nào cũng mắc ADHD. Các biểu hiện cần được xem xét trong mối liên hệ với độ tuổi, mức độ phát triển, môi trường sống và những ảnh hưởng thực tế đối với trẻ. Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể xác định ADHD; nhiều vấn đề khác như rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm hoặc khó khăn học tập cũng có thể gây ra biểu hiện tương tự.

Khi nào trẻ nên được đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý?

Cha mẹ nên cân nhắc cho con đi đánh giá khi các biểu hiện về chú ý, mức độ hoạt động hoặc khả năng kiểm soát hành vi xảy ra thường xuyên và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.

Biểu hiện giảm chú ý

• Khó tập trung khi học hoặc thực hiện nhiệm vụ.
• Dễ bị phân tâm bởi âm thanh và sự việc xung quanh.
• Thường mắc lỗi do bất cẩn.
• Có vẻ không lắng nghe khi được nói chuyện trực tiếp.
• Khó làm theo hướng dẫn hoặc hoàn thành công việc.
• Hay quên sách vở, đồ dùng và nhiệm vụ được giao.
• Gặp khó khăn khi sắp xếp hoạt động.
• Né tránh những nhiệm vụ cần duy trì sự tập trung.
• Thường xuyên làm mất đồ dùng cá nhân.

Biểu hiện tăng động

• Cựa quậy tay chân hoặc khó ngồi yên.
• Rời khỏi chỗ ngồi trong những tình huống cần ngồi tại chỗ.
• Chạy nhảy hoặc vận động không phù hợp với hoàn cảnh.
• Khó tham gia các hoạt động một cách yên tĩnh.
• Nói nhiều và liên tục hoạt động.
• Có cảm giác như luôn phải vận động.

Biểu hiện bốc đồng

• Trả lời khi người khác chưa hỏi xong.
• Khó chờ đến lượt.
• Thường xuyên chen ngang hoặc làm gián đoạn hoạt động của người khác.
• Hành động nhanh mà chưa cân nhắc hậu quả.
• Dễ xảy ra xung đột với bạn bè hoặc người thân.
• Có những hành vi tiềm ẩn nguy hiểm do thiếu kiểm soát.

Một biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận ADHD. Các triệu chứng phải kéo dài, không phù hợp với mức độ phát triển và gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của trẻ. Với trẻ em đến 16 tuổi, tiêu chuẩn chẩn đoán thường yêu cầu có ít nhất sáu triệu chứng thuộc nhóm giảm chú ý và/hoặc tăng động – bốc đồng, kéo dài ít nhất 6 tháng. Việc kết luận cần do người có chuyên môn thực hiện dựa trên đánh giá toàn diện, không chỉ dựa vào số lượng triệu chứng.

Đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý gồm những nội dung nào?

Mục tiêu của đánh giá là xây dựng bức tranh đầy đủ về sự phát triển, hành vi và khả năng thích nghi của trẻ. Những nội dung quan trọng thường được xem xét bao gồm:

Khả năng chú ý

Chuyên gia xem xét khả năng duy trì, phân chia và chuyển hướng chú ý của trẻ. Một số em có thể tập trung tốt vào hoạt động yêu thích nhưng gặp khó khăn khi học tập hoặc thực hiện nhiệm vụ cần nhiều nỗ lực tinh thần.

Mức độ tăng động và bốc đồng

Mức độ hoạt động của trẻ cần được so sánh với những trẻ cùng độ tuổi và đặt trong từng hoàn cảnh cụ thể. Chuyên gia cũng xem xét khả năng chờ đợi, tuân thủ giới hạn và kiểm soát phản ứng của trẻ.

Khả năng điều hành

Chức năng điều hành giúp trẻ lập kế hoạch, ghi nhớ nhiệm vụ, quản lý thời gian, kiểm soát cảm xúc và hoàn thành công việc. Khó khăn trong lĩnh vực này có thể khiến trẻ thường xuyên quên việc, chậm hoàn thành bài hoặc dễ bỏ cuộc.

Mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống

Đánh giá cần xác định các biểu hiện đang ảnh hưởng như thế nào đến:

• Kết quả học tập.
• Việc tuân thủ nội quy.
• Khả năng tự chăm sóc.
• Quan hệ với cha mẹ, thầy cô và bạn bè.
• Lòng tự tin và trạng thái cảm xúc.
• Khả năng tham gia hoạt động chung.

Thông tin cần được xem xét ở nhiều môi trường, chẳng hạn tại nhà và trường học. Trẻ chỉ mất tập trung trong một môn học hoặc chỉ hiếu động ở một hoàn cảnh nhất định có thể đang gặp vấn đề khác thay vì ADHD.

Vì sao cần đánh giá toàn diện thay vì chỉ làm bài test ADHD?

Các bảng hỏi hoặc bài test ADHD có thể hỗ trợ sàng lọc và ghi nhận mức độ biểu hiện, nhưng không thể tự mình đưa ra chẩn đoán. Kết quả cần được phân tích cùng thông tin về quá trình phát triển, hành vi thực tế, khả năng học tập và sức khỏe của trẻ.

Một số tình trạng có biểu hiện gần giống hoặc xuất hiện đồng thời với ADHD gồm:

• Rối loạn lo âu.
• Rối loạn cảm xúc.
• Rối loạn phổ tự kỷ.
• Rối loạn kỹ năng học tập.
• Rối loạn ngôn ngữ.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Rối loạn bướng bỉnh chống đối.
• Khó khăn về thị lực hoặc thính lực.
• Căng thẳng kéo dài hoặc biến cố tâm lý.
• Một số bệnh lý và tác dụng của thuốc.

Bởi vậy, đánh giá toàn diện giúp hạn chế việc nhầm lẫn giữa ADHD với tính hiếu động thông thường, khó khăn học tập hoặc phản ứng tâm lý trước những thay đổi trong cuộc sống. Việc chẩn đoán cần dựa trên nhiều nguồn thông tin và xem xét những nguyên nhân khác có thể tạo ra triệu chứng tương tự.

Đánh giá ADHD mang lại lợi ích gì cho trẻ?

Kết quả đánh giá giúp gia đình hiểu rõ hơn về nguyên nhân phía sau những hành vi thường bị nhìn nhận là “lười”, “bướng”, “không nghe lời” hoặc “thiếu ý thức”. Trẻ có thể đang gặp khó khăn thực sự trong việc duy trì chú ý và kiểm soát phản ứng, thay vì cố tình cư xử không phù hợp.

Đánh giá đúng còn giúp:

• Nhận diện điểm mạnh và khó khăn của trẻ.
• Xác định mức độ ảnh hưởng của các biểu hiện.
• Phát hiện những vấn đề tâm lý hoặc phát triển đi kèm.
• Lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp.
• Đề xuất điều chỉnh trong học tập và sinh hoạt.
• Giúp cha mẹ, giáo viên thống nhất cách hỗ trợ trẻ.
• Theo dõi sự thay đổi theo thời gian.

Hướng hỗ trợ có thể bao gồm giáo dục tâm lý, hướng dẫn cha mẹ, can thiệp hành vi, hỗ trợ kỹ năng học tập, điều chỉnh môi trường lớp học hoặc điều trị y khoa khi có chỉ định. Mỗi trẻ cần một kế hoạch riêng dựa trên đặc điểm và mức độ khó khăn thực tế.

Đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Nếu con thường xuyên mất tập trung, vận động quá mức, khó kiểm soát hành vi hoặc gặp nhiều trở ngại trong học tập, cha mẹ không nên vội quy kết con lười biếng hay bướng bỉnh. Những biểu hiện này cần được nhìn nhận khách quan và đánh giá trong nhiều lĩnh vực.

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, trẻ được xem xét toàn diện về chú ý, hành vi, cảm xúc, khả năng học tập và mức độ thích nghi. Kết quả đánh giá giúp làm rõ khó khăn của từng em, đồng thời cung cấp cơ sở để chuyên gia tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp cho gia đình và nhà trường.

Cha mẹ có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn về dịch vụ đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em. Đánh giá sớm và đúng hướng có thể giúp trẻ nhận được sự hỗ trợ cần thiết, cải thiện khả năng học tập, kiểm soát hành vi và tự tin hơn trong cuộc sống.