Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên không đơn thuần là việc “quá sạch sẽ”, “hay kiểm tra” hay có một vài thói quen lặp đi lặp lại. Khi những suy nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng chế xuất hiện thường xuyên, gây căng thẳng, chiếm nhiều thời gian hoặc ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ, bạn trẻ có thể cần được đánh giá và hỗ trợ chuyên môn.

Trị liệu rối loạn ám ảnh cưỡng chế OCD cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng tới giúp người bệnh hiểu cơ chế của rối loạn, giảm sự chi phối của các ám ảnh và hành vi cưỡng chế, đồng thời từng bước lấy lại khả năng chủ động trong cuộc sống.

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế OCD ở thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế, hay OCD (Obsessive-Compulsive Disorder), là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi hai nhóm biểu hiện chính:

• Ám ảnh: Những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc không mong muốn xuất hiện lặp đi lặp lại, khiến người bệnh lo lắng hoặc khó chịu.
• Cưỡng chế: Những hành vi hoặc hoạt động tinh thần được thực hiện lặp lại nhằm giảm bớt lo âu hoặc ngăn một điều tiêu cực mà người bệnh sợ có thể xảy ra.

Ví dụ, một bạn trẻ có thể liên tục lo rằng tay mình bị nhiễm bẩn và rửa tay nhiều lần, hoặc luôn nghi ngờ đã khóa cửa hay chưa nên phải kiểm tra liên tục.

Một số người nhận ra suy nghĩ hoặc hành vi của mình là quá mức nhưng vẫn cảm thấy rất khó dừng lại. Ở tuổi vị thành niên, việc che giấu triệu chứng vì xấu hổ hoặc sợ bị người khác đánh giá cũng có thể khiến OCD khó được phát hiện sớm.

Biểu hiện OCD thường gặp ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên

Biểu hiện của OCD rất đa dạng. Không phải người mắc OCD nào cũng sợ bẩn hoặc rửa tay quá mức như hình ảnh thường thấy.

Ám ảnh về nhiễm bẩn

Bạn trẻ có thể liên tục lo lắng về vi khuẩn, chất bẩn, bệnh tật hoặc nguy cơ bị lây nhiễm dù nguy cơ thực tế không cao.

Đi kèm với đó có thể là hành vi rửa tay, tắm, thay quần áo hoặc lau dọn nhiều lần.

Liên tục kiểm tra

Người bệnh có thể thường xuyên kiểm tra cửa, khóa, thiết bị điện, bài tập hoặc đồ dùng cá nhân vì sợ mình đã làm sai hoặc bỏ sót điều gì đó.

Ngay cả sau khi đã kiểm tra, cảm giác nghi ngờ vẫn có thể xuất hiện.

Ám ảnh về sự hoàn hảo và chính xác

Một số thanh thiếu niên cảm thấy đồ vật phải được sắp xếp theo một vị trí nhất định hoặc công việc phải được thực hiện theo đúng một trình tự.

Nếu mọi thứ không “đúng”, người bệnh có thể cảm thấy rất khó chịu và phải làm lại từ đầu.

Những suy nghĩ không mong muốn

Một người có thể xuất hiện những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc liên quan đến bạo lực, tình dục, tôn giáo hay việc gây hại cho bản thân hoặc người khác dù bản thân hoàn toàn không muốn thực hiện những điều đó.

Những suy nghĩ này thường khiến người bệnh hoảng sợ, tội lỗi hoặc nghi ngờ bản thân.

Sự xuất hiện của một ý nghĩ không mong muốn không đồng nghĩa người đó muốn hoặc sẽ thực hiện hành vi tương ứng. Tuy nhiên, các biểu hiện vẫn cần được chuyên gia đánh giá trong bối cảnh cụ thể.

Các nghi thức tinh thần

Cưỡng chế không phải lúc nào cũng biểu hiện thành hành động bên ngoài. Một số bạn trẻ có thể:

• Lặp lại một câu hoặc con số trong đầu.
• Cầu nguyện nhiều lần nhằm ngăn điều xấu xảy ra.
• Cố gắng thay thế một suy nghĩ “xấu” bằng một suy nghĩ “tốt”.
• Liên tục nhớ lại một tình huống để chắc chắn mình không mắc lỗi.

Những biểu hiện trên chưa đủ để khẳng định một người mắc OCD. Việc đánh giá cần xem xét tần suất, mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của triệu chứng đến cuộc sống.

OCD ảnh hưởng như thế nào đến thanh thiếu niên?

Tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về học tập, cảm xúc, các mối quan hệ và sự phát triển bản sắc cá nhân. OCD kéo dài có thể tác động đáng kể đến nhiều khía cạnh.

Ảnh hưởng đến việc học

Các nghi thức kiểm tra, viết đi viết lại, đọc lại nhiều lần hoặc yêu cầu mọi thứ phải hoàn hảo có thể khiến học sinh mất rất nhiều thời gian để hoàn thành bài tập.

Một số trường hợp giảm khả năng tập trung do phần lớn sự chú ý bị chiếm bởi những suy nghĩ ám ảnh.

Gây căng thẳng và kiệt sức

Việc phải chống lại suy nghĩ ám ảnh hoặc liên tục thực hiện hành vi cưỡng chế có thể khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, mất kiểm soát và căng thẳng.

Ảnh hưởng các mối quan hệ

OCD đôi khi khiến thanh thiếu niên né tránh bạn bè, hạn chế tham gia hoạt động xã hội hoặc liên tục yêu cầu người thân xác nhận rằng “mọi thứ vẫn ổn”.

Gia đình cũng có thể vô tình tham gia vào các nghi thức của người bệnh, chẳng hạn kiểm tra thay hoặc liên tục trấn an theo yêu cầu.

Ảnh hưởng lòng tự trọng

Khi không hiểu về OCD, một số bạn trẻ cho rằng bản thân “kỳ lạ”, “không bình thường” hoặc cảm thấy xấu hổ về suy nghĩ của mình.

Điều này có thể khiến các em giấu triệu chứng và trì hoãn việc tìm kiếm hỗ trợ.

Khi nào nên đưa thanh thiếu niên đi đánh giá OCD?

Cha mẹ nên cân nhắc cho con được đánh giá chuyên môn khi những suy nghĩ hoặc hành vi lặp lại:

• Diễn ra thường xuyên và khó kiểm soát.
• Chiếm nhiều thời gian trong ngày.
• Khiến con căng thẳng hoặc mệt mỏi rõ rệt.
• Cản trở học tập, sinh hoạt hoặc giao tiếp xã hội.
• Khiến con né tránh nhiều hoạt động bình thường.
• Làm cả gia đình phải thay đổi sinh hoạt để đáp ứng các nghi thức.
• Có xu hướng ngày càng tăng về tần suất hoặc mức độ.

OCD có thể xuất hiện đồng thời với lo âu, trầm cảm, tic, ADHD hoặc một số khó khăn tâm lý – tâm thần khác. Vì vậy, đánh giá toàn diện có ý nghĩa quan trọng trước khi xây dựng kế hoạch can thiệp.

Trị liệu rối loạn ám ảnh cưỡng chế OCD cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên

Mục tiêu của trị liệu OCD không phải là ép người bệnh “ngừng suy nghĩ” mà là giúp thanh thiếu niên thay đổi cách phản ứng với các suy nghĩ ám ảnh, giảm hành vi cưỡng chế và tăng khả năng chịu đựng cảm giác khó chịu mà không cần thực hiện nghi thức.

Tùy đặc điểm từng trường hợp, chuyên gia có thể cân nhắc một hoặc kết hợp nhiều hình thức hỗ trợ.

Liệu pháp nhận thức hành vi CBT

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một trong những hướng trị liệu thường được áp dụng cho OCD.

Trong trị liệu, thanh thiếu niên có thể được hỗ trợ:

• Nhận diện suy nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng chế.
• Hiểu vòng lặp giữa ám ảnh – lo âu – cưỡng chế – giảm lo tạm thời.
• Nhận ra những cách suy nghĩ khiến lo âu tiếp tục duy trì.
• Tập phản ứng với suy nghĩ ám ảnh theo cách linh hoạt hơn.
• Từng bước giảm sự phụ thuộc vào các nghi thức cưỡng chế.

Trị liệu cần được điều chỉnh phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức và mức độ triệu chứng của từng người.

Phơi nhiễm và ngăn chặn phản ứng ERP

ERP (Exposure and Response Prevention) là một phương pháp quan trọng trong trị liệu OCD và thường được triển khai trong khuôn khổ CBT.

Người bệnh được hỗ trợ tiếp xúc một cách có kế hoạch với tình huống làm xuất hiện lo âu, đồng thời hạn chế thực hiện hành vi cưỡng chế thường dùng để giảm lo.

Ví dụ, một thanh thiếu niên sợ đồ vật bị nhiễm bẩn có thể được hướng dẫn tiếp xúc dần với các tình huống gây lo ở mức phù hợp mà không thực hiện việc rửa tay ngay lập tức.

Việc phơi nhiễm cần được xây dựng theo mức độ từ dễ đến khó và thực hiện dưới hướng dẫn chuyên môn. Không nên tự ý ép người mắc OCD đối diện với nỗi sợ theo cách quá đột ngột vì có thể làm tăng căng thẳng và phản ứng né tránh.

Can thiệp với gia đình

Gia đình có vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ thanh thiếu niên mắc OCD.

Cha mẹ có thể được hướng dẫn cách:

• Hiểu bản chất của rối loạn.
• Phân biệt triệu chứng OCD với hành vi cố tình chống đối.
• Giảm việc tham gia vào các nghi thức cưỡng chế.
• Hạn chế trấn an lặp đi lặp lại theo yêu cầu của OCD.
• Khuyến khích con áp dụng kỹ năng đã học trong trị liệu.
• Giao tiếp với con theo hướng bình tĩnh và không phán xét.

Sự hỗ trợ phù hợp từ gia đình có thể giúp thanh thiếu niên duy trì những thay đổi đạt được trong quá trình trị liệu.

Điều trị bằng thuốc khi cần thiết

Trong một số trường hợp, đặc biệt khi triệu chứng ở mức độ trung bình đến nặng hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, bác sĩ chuyên khoa tâm thần có thể cân nhắc sử dụng thuốc kết hợp với trị liệu tâm lý.

Việc lựa chọn thuốc, liều lượng và thời gian điều trị phải dựa trên đánh giá của bác sĩ. Cha mẹ không nên tự ý mua thuốc, thay đổi liều hoặc ngừng thuốc khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Gia đình nên làm gì khi con có biểu hiện OCD?

Khi nhận thấy con có những suy nghĩ hoặc hành vi nghi ngờ liên quan đến OCD, cha mẹ nên tránh chỉ trích hoặc yêu cầu con “đừng nghĩ nữa”.

Các suy nghĩ ám ảnh thường không xuất hiện theo ý muốn của người bệnh, trong khi hành vi cưỡng chế được thực hiện chủ yếu để giảm cảm giác lo âu.

Gia đình có thể:

• Lắng nghe những khó khăn của con mà không phán xét.
• Không chế giễu những suy nghĩ hoặc nghi thức của con.
• Tránh liên tục trấn an hoặc tham gia vào hành vi cưỡng chế.
• Khuyến khích con tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
• Phối hợp với chuyên gia trong quá trình trị liệu.
• Ghi nhận sự cố gắng thay vì chỉ tập trung vào việc triệu chứng đã biến mất hay chưa.

Đặc biệt, nếu thanh thiếu niên có biểu hiện tự làm hại bản thân, ý nghĩ tự sát, kích động mạnh hoặc suy giảm chức năng nghiêm trọng, gia đình cần tìm kiếm hỗ trợ y tế kịp thời.

Trị liệu OCD cho thanh thiếu niên cần được cá nhân hóa

OCD ở mỗi người có thể biểu hiện rất khác nhau. Có người chủ yếu sợ nhiễm bẩn, trong khi người khác lại gặp ám ảnh về việc gây hại, sự hoàn hảo, đạo đức hoặc những nghi thức chỉ diễn ra trong suy nghĩ.

Do đó, trị liệu cần dựa trên đánh giá toàn diện về:

• Nội dung và mức độ ám ảnh.
• Các hành vi hoặc nghi thức cưỡng chế.
• Mức độ ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt.
• Các yếu tố gia đình và môi trường.
• Những vấn đề tâm lý – tâm thần đi kèm.
• Khả năng hợp tác và đặc điểm phát triển của từng thanh thiếu niên.

Can thiệp đúng hướng có thể giúp người bệnh từng bước giảm sự chi phối của OCD, tăng khả năng quản lý lo âu và quay trở lại các hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Trị liệu rối loạn ám ảnh cưỡng chế OCD tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Khi các suy nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng chế ngày càng chiếm nhiều thời gian hoặc ảnh hưởng đến việc học, sinh hoạt và các mối quan hệ, thanh thiếu niên nên được đánh giá bởi chuyên gia thay vì chỉ cố gắng kiểm soát triệu chứng tại nhà.

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, thanh thiếu niên được tiếp cận theo hướng đánh giá toàn diện, xem xét biểu hiện hiện tại, mức độ ảnh hưởng, các yếu tố tâm lý – gia đình và những khó khăn có thể đi kèm. Dựa trên kết quả đánh giá, chuyên gia xây dựng định hướng hỗ trợ và trị liệu phù hợp với từng trường hợp.

Nếu cha mẹ nhận thấy con thường xuyên bị chi phối bởi những suy nghĩ không mong muốn, phải thực hiện các hành vi lặp lại để giảm lo âu hoặc các biểu hiện này đang ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, gia đình có thể chủ động đưa con đi đánh giá để được tư vấn chuyên môn.

Phòng khám Tâm thần Yên Hòa – Đồng hành cùng gia đình trong chăm sóc sức khỏe tinh thần trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên.