Thanh thiếu niên kiểm tra cửa nhiều lần, rửa tay liên tục hoặc luôn phải sắp xếp đồ vật theo một trật tự nhất định không nhất thiết chỉ là thói quen. Nếu các em cảm thấy buộc phải thực hiện những hành động này để giảm lo lắng, đồng thời hành vi chiếm nhiều thời gian và ảnh hưởng đến cuộc sống, đây có thể là dấu hiệu của rối loạn ám ảnh cưỡng bức OCD ở thanh thiếu niên.

OCD không đơn thuần là tính cầu toàn, thích sạch sẽ hoặc ngăn nắp. Đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được đánh giá và can thiệp đúng cách.

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức OCD là gì?

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức, còn gọi là OCD, thường bao gồm hai nhóm biểu hiện chính: ý nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng bức.

Ý nghĩ ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc xuất hiện lặp đi lặp lại mà người bệnh không mong muốn. Chúng có thể khiến các em lo lắng, sợ hãi, khó chịu hoặc cảm thấy tội lỗi.

Hành vi cưỡng bức là những hành động hoặc nghi thức tinh thần mà người bệnh cảm thấy phải thực hiện để giảm lo âu hoặc ngăn một điều xấu xảy ra. Thanh thiếu niên có thể nhận thấy hành vi không hợp lý nhưng vẫn rất khó kiểm soát.

Ví dụ, các em có thể rửa tay nhiều lần vì sợ nhiễm bẩn, liên tục kiểm tra khóa cửa vì lo có người đột nhập hoặc lặp lại một hành động cho đến khi cảm thấy mọi thứ đã “đúng”.

Dấu hiệu OCD ở thanh thiếu niên

OCD có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau. Một số thanh thiếu niên cố gắng che giấu triệu chứng vì xấu hổ hoặc sợ bị đánh giá, khiến cha mẹ khó nhận biết.

Những dấu hiệu thường gặp gồm:

• Rửa tay, tắm hoặc vệ sinh đồ vật quá mức.
• Liên tục kiểm tra cửa, thiết bị điện, bài tập hoặc đồ dùng.
• Sắp xếp đồ vật theo một vị trí hoặc trình tự bắt buộc.
• Lặp lại một hành động đến khi cảm thấy “đủ” hoặc “đúng”.
• Đếm số lần thực hiện một việc.
• Phải chạm vào đồ vật theo một quy tắc nhất định.
• Thường xuyên hỏi lại và yêu cầu người thân trấn an.
• Sợ mắc lỗi hoặc gây ra hậu quả nghiêm trọng.
• Có suy nghĩ không mong muốn về tổn thương, bệnh tật hoặc điều cấm kỵ.
• Né tránh đồ vật, địa điểm hoặc tình huống gây ám ảnh.
• Mất nhiều thời gian mỗi ngày cho các nghi thức lặp lại.
• Khó chịu hoặc hoảng sợ khi bị ngăn thực hiện hành vi.

Không phải mọi thói quen lặp lại đều là OCD. Bác sĩ cần xem xét mức độ lo âu, khả năng kiểm soát, thời gian dành cho hành vi và ảnh hưởng của triệu chứng đến cuộc sống.

Phân biệt OCD với thói quen và tính cầu toàn

Thanh thiếu niên có thể thích sạch sẽ, ngăn nắp hoặc kiểm tra kỹ bài tập mà không mắc OCD. Điểm khác biệt quan trọng nằm ở cảm giác bị thôi thúc và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.

Với một thói quen thông thường, các em thường có thể dừng lại hoặc thay đổi mà không cảm thấy quá lo lắng. Trong OCD, việc không thực hiện nghi thức có thể khiến người bệnh bất an dữ dội hoặc sợ rằng một điều nghiêm trọng sẽ xảy ra.

Người mắc OCD thường không thực hiện hành vi vì cảm thấy vui thích. Các nghi thức chủ yếu nhằm giảm sự khó chịu do ý nghĩ ám ảnh gây ra, nhưng cảm giác dễ chịu thường chỉ tồn tại trong thời gian ngắn.

OCD ảnh hưởng đến học tập và cuộc sống như thế nào?

Những ý nghĩ ám ảnh có thể khiến thanh thiếu niên khó tập trung khi học và làm bài. Trong khi đó, các nghi thức cưỡng bức có thể chiếm nhiều thời gian, làm gián đoạn sinh hoạt hằng ngày.

Các em có thể gặp những khó khăn như:

• Đi học muộn vì mất nhiều thời gian chuẩn bị hoặc kiểm tra.
• Làm bài rất chậm do liên tục viết, xóa hoặc kiểm tra lại.
• Không hoàn thành bài tập vì quá sợ mắc lỗi.
• Tránh chạm vào đồ vật hoặc sử dụng nhà vệ sinh ở trường.
• Mất ngủ vì phải thực hiện các nghi thức trước khi đi ngủ.
• Hạn chế giao tiếp và tham gia hoạt động tập thể.
• Cáu gắt hoặc xung đột với người thân khi bị ngăn cản.
• Cảm thấy xấu hổ, tự ti hoặc cô lập.

Trong một số trường hợp, người thân vô tình tham gia vào nghi thức, chẳng hạn kiểm tra đồ vật thay con hoặc liên tục trả lời những câu hỏi nhằm trấn an. Điều này có thể làm giảm lo lắng trước mắt nhưng góp phần duy trì triệu chứng lâu dài.

Nguyên nhân gây rối loạn ám ảnh cưỡng bức

OCD không xuất phát từ việc thanh thiếu niên thiếu ý chí hoặc được nuông chiều. Tình trạng này có thể liên quan đến nhiều yếu tố như đặc điểm sinh học, di truyền, cách não bộ xử lý lo âu và tác động từ môi trường.

Căng thẳng trong học tập, mâu thuẫn gia đình hoặc biến cố cuộc sống không nhất thiết trực tiếp gây ra OCD nhưng có thể khiến triệu chứng khởi phát hoặc trở nên rõ rệt hơn. Một số thanh thiếu niên cũng có thể đồng thời gặp lo âu, trầm cảm, rối loạn tic hoặc những vấn đề tâm lý khác.

Vì vậy, người bệnh cần được đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung vào một hành vi riêng lẻ.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ con mắc OCD?

Việc yêu cầu con “đừng nghĩ nữa” hoặc “dừng ngay hành động đó” thường không đủ để kiểm soát triệu chứng. Ép con ngừng nghi thức đột ngột cũng có thể khiến mức độ lo lắng tăng lên.

Cha mẹ có thể hỗ trợ bằng cách:

• Lắng nghe và tránh phán xét những suy nghĩ khiến con sợ hãi.
• Không gọi con là kỳ lạ, khó tính hoặc quá sạch sẽ.
• Ghi nhận thời điểm, tần suất và mức độ ảnh hưởng của triệu chứng.
• Tránh liên tục trấn an hoặc thực hiện nghi thức thay con.
• Duy trì lịch sinh hoạt và giấc ngủ ổn định.
• Phối hợp với giáo viên nếu triệu chứng ảnh hưởng đến việc học.
• Khuyến khích con chia sẻ khó khăn với người có chuyên môn.
• Không tự ý cho con sử dụng hoặc ngừng thuốc.

Những ý nghĩ ám ảnh không đồng nghĩa thanh thiếu niên muốn thực hiện chúng. Cha mẹ cần giữ thái độ bình tĩnh, tạo cảm giác an toàn để con có thể chia sẻ mà không sợ bị đánh giá.

Khi nào thanh thiếu niên cần được thăm khám?

Phụ huynh nên đưa con đi đánh giá khi các ý nghĩ hoặc hành vi lặp lại:

• Chiếm nhiều thời gian trong ngày.
• Gây đau khổ hoặc khiến con luôn trong trạng thái lo âu.
• Ảnh hưởng đến học tập, giấc ngủ và sinh hoạt.
• Khiến con đi học muộn hoặc né tránh trường học.
• Gây tổn thương cơ thể, chẳng hạn rửa tay đến nứt da.
• Làm gián đoạn sinh hoạt của cả gia đình.
• Trở nên nghiêm trọng hoặc khó kiểm soát hơn.
• Đi kèm biểu hiện trầm cảm, tự làm đau hoặc ý nghĩ tự sát.

Nếu thanh thiếu niên có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, gia đình cần đưa các em đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp.

Điều trị OCD tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, thanh thiếu niên có biểu hiện nghi ngờ OCD được thăm khám và đánh giá về ý nghĩ ám ảnh, hành vi cưỡng bức, mức độ lo âu và những ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt.

Bác sĩ cũng xem xét quá trình phát triển, hoàn cảnh gia đình và các vấn đề có thể đi kèm. Dựa trên kết quả đánh giá, người bệnh và gia đình được tư vấn hướng điều trị phù hợp. Các phương pháp có thể bao gồm trị liệu tâm lý, hướng dẫn gia đình và sử dụng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ.

Mục tiêu điều trị là giúp thanh thiếu niên hiểu đúng về triệu chứng, từng bước giảm sự chi phối của ám ảnh và hành vi cưỡng bức, đồng thời cải thiện khả năng học tập, sinh hoạt và giao tiếp.

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức OCD ở thanh thiếu niên có thể được kiểm soát khi được phát hiện và điều trị phù hợp. Nếu các suy nghĩ hoặc hành vi lặp lại đang chiếm nhiều thời gian và ảnh hưởng đến cuộc sống của con, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch thăm khám.