Khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên thức giấc hoặc tỉnh dậy quá sớm khiến nhiều người cao tuổi cảm thấy mệt mỏi, thiếu năng lượng và lo lắng khi đêm xuống. Khi tình trạng này kéo dài, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống cũng bị ảnh hưởng. Trị liệu giấc ngủ cho người cao tuổi hướng đến xác định nguyên nhân, điều chỉnh những yếu tố duy trì mất ngủ và xây dựng nhịp nghỉ ngơi phù hợp với sức khỏe của từng người.

Trị liệu giấc ngủ cho người cao tuổi là gì?

Trị liệu giấc ngủ là quá trình can thiệp nhằm cải thiện khó khăn về giấc ngủ thông qua đánh giá chuyên môn, điều chỉnh hành vi, hỗ trợ tâm lý và phối hợp điều trị những bệnh lý liên quan khi cần thiết.

Ở người cao tuổi, giấc ngủ có thể trở nên nông hơn và dễ bị gián đoạn. Tuy nhiên, mất ngủ kéo dài không nên được xem là điều tất yếu phải chấp nhận khi tuổi cao. Đau mạn tính, tiểu đêm, thuốc đang sử dụng, lo âu, trầm cảm hoặc ngưng thở khi ngủ đều có thể liên quan đến tình trạng ngủ kém. Vì vậy, việc trị liệu cần bắt đầu từ đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung vào số giờ ngủ. 

Mục tiêu can thiệp là giúp người cao tuổi ngủ tốt hơn, giảm căng thẳng quanh việc ngủ và cải thiện sự tỉnh táo trong ngày.

Khi nào người cao tuổi cần được đánh giá giấc ngủ?

Gia đình nên hỗ trợ người cao tuổi tìm đến chuyên môn khi những khó khăn sau xuất hiện thường xuyên hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt:

• Khó vào giấc dù đã có thời gian và môi trường nghỉ ngơi phù hợp.
• Thức giấc nhiều lần, khó ngủ trở lại hoặc tỉnh quá sớm.
• Ngủ dậy vẫn mệt mỏi, thiếu tỉnh táo, dễ cáu gắt.
• Lo lắng nhiều về giấc ngủ, sợ đến giờ đi ngủ.
• Phải sử dụng thuốc hoặc các sản phẩm hỗ trợ ngủ thường xuyên.

Đặc biệt, ngáy lớn kèm những khoảng ngừng thở, tỉnh giấc vì nghẹt thở hoặc buồn ngủ nhiều ban ngày cần được khám để kiểm tra những rối loạn như ngưng thở khi ngủ. Những trường hợp này có thể cần can thiệp chuyên khoa bên cạnh hỗ trợ tâm lý.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để xác định loại rối loạn giấc ngủ. Bác sĩ cần xem xét thời gian xuất hiện, mức độ ảnh hưởng và tình trạng sức khỏe đi kèm.

Các phương pháp trị liệu giấc ngủ cho người cao tuổi

Trị liệu nhận thức hành vi cho mất ngủ

Trị liệu nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là phương pháp được khuyến nghị đầu tay đối với mất ngủ mạn tính. Phương pháp này tác động đến cả suy nghĩ và thói quen có thể khiến mất ngủ tiếp diễn. 

Tùy kết quả đánh giá, người cao tuổi có thể được hỗ trợ:

• Nhận diện và điều chỉnh những suy nghĩ gây áp lực, chẳng hạn “đêm nay không ngủ thì ngày mai sẽ không làm được gì”.
• Thiết lập lịch ngủ và thức phù hợp.
• Điều chỉnh việc nằm trên giường quá lâu khi chưa buồn ngủ.
• Thực hành thư giãn để giảm căng thẳng trước giờ ngủ.

Các kỹ thuật điều chỉnh thời gian nằm trên giường cần được chuyên gia hướng dẫn, đặc biệt khi người cao tuổi có nguy cơ té ngã, buồn ngủ ban ngày hoặc nhiều bệnh lý đi kèm. Vệ sinh giấc ngủ là một phần hỗ trợ, nhưng thường chưa đủ khi được sử dụng đơn độc để điều trị mất ngủ mạn tính.

Hỗ trợ tâm lý và giảm lo lắng trước khi ngủ

Với những người thường suy nghĩ nhiều về sức khỏe, con cháu, nghỉ hưu hoặc mất mát, hỗ trợ tâm lý có thể giúp nhận diện cảm xúc và tìm cách ứng phó phù hợp. Khi lo âu hoặc trầm cảm đi kèm, những vấn đề này cần được đánh giá và đưa vào kế hoạch điều trị.

Phối hợp điều trị nguyên nhân liên quan

Nếu giấc ngủ bị ảnh hưởng bởi đau, bệnh lý cơ thể, ngưng thở khi ngủ hoặc thuốc đang sử dụng, bác sĩ sẽ cân nhắc phương án xử trí tương ứng. Khi có chỉ định dùng thuốc hỗ trợ ngủ, cần theo dõi tác dụng phụ và tương tác thuốc. Người cao tuổi không nên tự tăng liều, phối hợp thuốc hoặc ngừng thuốc đang dùng đột ngột.

Đánh giá và xây dựng kế hoạch trị liệu như thế nào?

Quá trình đánh giá thường bắt đầu bằng việc trao đổi về giờ ngủ, giờ thức, số lần tỉnh giấc, giấc ngủ ban ngày và mức độ mệt mỏi. Người cao tuổi có thể được hướng dẫn ghi nhật ký giấc ngủ để giúp chuyên gia hiểu rõ hơn những khó khăn đang gặp phải.

Bên cạnh đó, bác sĩ xem xét bệnh lý nền, thuốc và sản phẩm hỗ trợ đang sử dụng, trạng thái cảm xúc cùng các dấu hiệu gợi ý rối loạn giấc ngủ khác. Trong một số trường hợp, xét nghiệm hoặc thăm dò giấc ngủ có thể được chỉ định. 

Từ kết quả đánh giá, kế hoạch can thiệp được điều chỉnh theo khả năng vận động, trí nhớ, điều kiện sinh hoạt và sự hỗ trợ của gia đình. Khi theo dõi tiến triển, cần chú ý cả chất lượng ngủ lẫn khả năng hoạt động trong ngày, tránh tạo áp lực phải đạt một số giờ ngủ cố định mỗi đêm.

Gia đình có thể hỗ trợ người cao tuổi ra sao?

Gia đình có thể đồng hành bằng những thay đổi vừa sức:

• Hỗ trợ duy trì giờ thức dậy tương đối ổn định.
• Khuyến khích tiếp xúc ánh sáng tự nhiên và vận động phù hợp vào ban ngày.
• Hạn chế ngủ ngày quá lâu hoặc ngủ muộn vào chiều tối.
• Giảm trà, cà phê vào cuối ngày; không dùng rượu để hỗ trợ ngủ.
• Chuẩn bị phòng ngủ yên tĩnh, thoải mái và lối đi an toàn khi cần thức dậy ban đêm.

Sự đồng hành cũng cần thể hiện qua cách trò chuyện. Thay vì trách móc hoặc liên tục hỏi “tối qua ngủ được bao nhiêu tiếng”, người thân có thể lắng nghe cảm nhận và hỗ trợ thực hiện từng thay đổi nhỏ trong kế hoạch trị liệu.

Chủ động tìm hỗ trợ để cải thiện giấc ngủ tuổi già

Trị liệu giấc ngủ cho người cao tuổi cần phù hợp với nguyên nhân gây ngủ kém, sức khỏe và hoàn cảnh sống của từng người. Việc đánh giá sớm giúp lựa chọn hướng can thiệp phù hợp, đồng thời phát hiện những vấn đề cần phối hợp điều trị.

Nếu bản thân hoặc người thân đang gặp khó khăn về giấc ngủ, hãy liên hệ Phòng khám Yên Hòa để được tư vấn về thăm khám, đánh giá và hướng hỗ trợ phù hợp. Khi đi khám, nên mang theo danh sách thuốc đang sử dụng và ghi chép về giấc ngủ để hỗ trợ quá trình đánh giá.