Những suy nghĩ như “Tôi luôn làm mọi việc sai”, “Nếu bị từ chối, nghĩa là tôi không có giá trị” hay “Chỉ khi gầy hơn, tôi mới được yêu quý” có thể khiến một người thường xuyên lo lắng, tự trách và lựa chọn những cách ứng phó gây tổn thương cho bản thân. Khi các khuôn mẫu này lặp lại, chúng có thể ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ và sinh hoạt hằng ngày.

Trị liệu nhận thức hành vi cho người trưởng thành giúp người tham gia hiểu mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, từ đó từng bước thay đổi những cách phản ứng đang duy trì khó khăn tâm lý. Phương pháp cần được điều chỉnh theo vấn đề cụ thể và kết quả đánh giá chuyên môn.

Trị liệu nhận thức hành vi là gì?

Trị liệu nhận thức hành vi, hay CBT (Cognitive Behavioural Therapy), là một phương pháp trị liệu tâm lý có cấu trúc. Người tham gia và nhà trị liệu cùng tìm hiểu cách diễn giải tình huống, những cảm xúc xuất hiện và hành vi tiếp theo, nhằm nhận diện các vòng lặp gây khó khăn.

Ví dụ, khi chưa nhận được phản hồi từ đồng nghiệp, một người có thể nghĩ rằng mình bị coi thường, cảm thấy tức giận rồi tránh giao tiếp. Việc né tránh khiến họ ít có cơ hội làm rõ tình huống, đồng thời củng cố cảm giác bị xa lánh.

Trong trị liệu, người tham gia học cách kiểm tra suy nghĩ ban đầu, cân nhắc những khả năng khác và thử cách ứng xử phù hợp hơn. CBT không đơn thuần yêu cầu một người “suy nghĩ tích cực”, mà hướng đến cách nhìn thực tế và những thay đổi có thể thực hành trong cuộc sống. 

Ứng dụng trong rối loạn nhân cách và rối loạn ăn uống

Với rối loạn nhân cách

Rối loạn nhân cách liên quan đến những khuôn mẫu kéo dài trong cách suy nghĩ, trải nghiệm cảm xúc, ứng xử và duy trì quan hệ. Việc điều trị cần dựa trên đánh giá toàn diện, thay vì kết luận từ một biểu hiện như nóng giận, nhạy cảm hoặc khó hòa hợp.

Các can thiệp dựa trên nhận thức và hành vi có thể tập trung vào việc nhận diện niềm tin cứng nhắc, hiểu những tình huống dễ kích hoạt cảm xúc và luyện tập cách phản ứng ít gây tổn thương hơn. Tuy nhiên, CBT thông thường không phải lựa chọn chung cho mọi rối loạn nhân cách. Với rối loạn nhân cách ranh giới, kế hoạch trị liệu thường cần chương trình có cấu trúc và theo dõi nhiều mặt của đời sống. Trị liệu hành vi biện chứng (DBT), một phương pháp có nền tảng nhận thức hành vi, có thể được cân nhắc ở những trường hợp phù hợp, đặc biệt khi cần giảm hành vi tự gây thương tích tái diễn. 

Mục tiêu cần cụ thể và phù hợp với từng người, chẳng hạn giảm xung đột trong quan hệ, cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc hoặc ứng phó an toàn hơn khi cảm thấy bị từ chối.

Với rối loạn ăn uống

Trong rối loạn ăn uống, khó khăn có thể liên quan đến cách đánh giá cơ thể, nỗi sợ tăng cân và những hành vi như hạn chế ăn quá mức, ăn mất kiểm soát hoặc thực hiện hành vi bù trừ.

CBT chuyên biệt cho rối loạn ăn uống (CBT-ED) là một lựa chọn điều trị cho người trưởng thành trong những trường hợp phù hợp. Tùy chẩn đoán, can thiệp có thể hướng đến xây dựng nhịp ăn đều đặn, xem xét niềm tin về cân nặng và hình thể, đồng thời giảm các hành vi duy trì rối loạn. Với chán ăn tâm thần, ăn vô độ hoặc chứng cuồng ăn, lựa chọn phương pháp và mức độ hỗ trợ có sự khác nhau. Việc chăm sóc cần kết hợp đánh giá sức khỏe thể chất và hỗ trợ dinh dưỡng theo nhu cầu. 

Trị liệu rối loạn ăn uống không nên được trình bày như một chương trình giảm cân. Mục tiêu là cải thiện sức khỏe, hành vi ăn uống và mối quan hệ với cơ thể.

Những khó khăn khác có thể được hỗ trợ bằng CBT

Ngoài các ứng dụng trên, CBT được sử dụng trong điều trị nhiều vấn đề như trầm cảm, các rối loạn lo âu, hoảng sợ và một số khó khăn liên quan đến giấc ngủ. Nội dung can thiệp khác nhau tùy từng tình trạng; không phải mọi trường hợp đều sử dụng cùng một kỹ thuật. 

Chẳng hạn, với rối loạn ám ảnh cưỡng chế, CBT thường bao gồm kỹ thuật tiếp xúc và ngăn ngừa đáp ứng (ERP), giúp người bệnh từng bước đối diện với yếu tố gây lo âu và giảm hành vi cưỡng chế theo hướng dẫn chuyên môn. 

Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Người trưởng thành nên cân nhắc đánh giá tâm lý hoặc khám chuyên khoa khi những khó khăn về cảm xúc và hành vi kéo dài, lặp lại hoặc ảnh hưởng rõ đến cuộc sống, ví dụ:

• Thường xuyên tự trách, cảm thấy vô giá trị hoặc khó thoát khỏi suy nghĩ tiêu cực.
• Phản ứng cảm xúc mạnh khiến công việc và các mối quan hệ gặp trở ngại.
• Lo lắng về cân nặng, hình thể đến mức chi phối việc ăn uống.
• Có những đợt ăn mất kiểm soát, hạn chế ăn quá mức hoặc hành vi bù trừ.
• Né tránh nhiều tình huống vì sợ hãi, xấu hổ hoặc lo bị đánh giá.

Những biểu hiện này không đủ để tự xác định một rối loạn. Đánh giá chuyên môn giúp làm rõ thời gian xuất hiện, mức độ ảnh hưởng, sức khỏe thể chất và các vấn đề đi kèm để lựa chọn hỗ trợ phù hợp.

Nếu có nguy cơ tự gây thương tích tức thời, hoặc xuất hiện ngất, suy kiệt, đau ngực hay mất nước trong bối cảnh rối loạn ăn uống, cần được hỗ trợ y tế kịp thời.

Lưu ý khi lựa chọn trị liệu nhận thức hành vi

CBT đòi hỏi sự hợp tác giữa người tham gia và nhà trị liệu. Việc thực hành những kỹ năng đã học trong sinh hoạt giúp kết nối nội dung trị liệu với các tình huống thực tế. Mục tiêu và thời gian can thiệp cần được thống nhất theo nhu cầu, khả năng tham gia và mức độ phức tạp của vấn đề. 

Với rối loạn nhân cách hoặc rối loạn ăn uống, người tham gia nên tìm chuyên gia có đào tạo và kinh nghiệm phù hợp với tình trạng của mình. Khi cần, trị liệu tâm lý được phối hợp với chăm sóc chuyên khoa và theo dõi sức khỏe thể chất.

Trị liệu nhận thức hành vi mở ra cơ hội để người trưởng thành hiểu rõ những khuôn mẫu đang khiến mình mắc kẹt và xây dựng cách ứng phó phù hợp hơn. Nếu các khó khăn đang ảnh hưởng đến cuộc sống, bạn có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa để được tư vấn về khám, đánh giá và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.