Tuổi cao thường đi kèm nhiều thay đổi về sức khỏe, vai trò gia đình và môi trường sống. Khi phải đối mặt với bệnh tật, mất người thân, nghỉ hưu hoặc chuyển nơi ở, một số người cao tuổi có thể cảm thấy buồn bã, lo lắng và khó thích nghi trong thời gian dài.

Nếu phản ứng tâm lý gây ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, sinh hoạt và các mối quan hệ, người bệnh có thể cần được thăm khám để xác định có mắc rối loạn sự thích ứng ở người cao tuổi hay không. Việc đánh giá sớm giúp phân biệt tình trạng này với trầm cảm, rối loạn lo âu, sa sút trí tuệ và những vấn đề sức khỏe khác.

Rối loạn sự thích ứng ở người cao tuổi là gì?

Rối loạn sự thích ứng là tình trạng xuất hiện các triệu chứng cảm xúc hoặc hành vi liên quan đến một hay nhiều yếu tố gây căng thẳng có thể xác định được. Phản ứng của người bệnh thường vượt quá khả năng thích nghi thông thường và gây khó khăn đáng kể trong cuộc sống.

Ở người cao tuổi, các yếu tố khởi phát thường gặp gồm:

• Mất vợ, chồng, bạn bè hoặc người thân.
• Nghỉ hưu và cảm thấy mất vai trò trong xã hội.
• Mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm khả năng vận động.
• Phải nhập viện, phẫu thuật hoặc điều trị kéo dài.
• Chuyển nhà hoặc chuyển đến sống cùng con cháu.
• Thay đổi người chăm sóc hoặc môi trường sinh hoạt.
• Khó khăn về tài chính.
• Mâu thuẫn với các thành viên trong gia đình.
• Cảm giác cô đơn, ít được trò chuyện và kết nối.

Tổ chức Y tế Thế giới cho biết sức khỏe tinh thần của người cao tuổi có thể chịu ảnh hưởng bởi mất mát, suy giảm chức năng, giảm thu nhập sau nghỉ hưu, cô đơn và cách biệt xã hội. Tuy nhiên, không phải cứ buồn hoặc lo lắng sau biến cố là mắc rối loạn sự thích ứng. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần sau quá trình thăm khám đầy đủ. 

Dấu hiệu rối loạn sự thích ứng ở người cao tuổi

Biểu hiện của rối loạn sự thích ứng có thể khác nhau tùy hoàn cảnh, sức khỏe và khả năng ứng phó của mỗi người. Một số người chủ yếu buồn bã, trong khi những người khác lại lo âu, cáu gắt hoặc có những thay đổi về hành vi.

Gia đình nên chú ý khi người cao tuổi có các dấu hiệu như:

• Thường xuyên buồn bã, dễ khóc hoặc cảm thấy tuyệt vọng.
• Lo lắng nhiều về sức khỏe, tài chính hoặc tương lai.
• Khó ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc thức dậy sớm.
• Mệt mỏi, giảm năng lượng và ít muốn vận động.
• Dễ cáu gắt hoặc nhạy cảm hơn trước.
• Thu mình, hạn chế giao tiếp với con cháu và bạn bè.
• Không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Ăn uống kém hoặc thay đổi cân nặng.
• Khó tập trung, hay quên hoặc thiếu quyết đoán.
• Bỏ bê việc dùng thuốc, ăn uống hoặc chăm sóc bản thân.
• Cảm thấy mình là gánh nặng của gia đình.
• Xuất hiện suy nghĩ bi quan, tự làm tổn thương hoặc không muốn tiếp tục sống.

Các biểu hiện này cũng có thể liên quan đến trầm cảm, lo âu, tác dụng phụ của thuốc, bệnh tuyến giáp, bệnh thần kinh hoặc suy giảm nhận thức. Vì vậy, gia đình không nên tự kết luận chỉ dựa trên một vài dấu hiệu.

Khi nào người cao tuổi cần được thăm khám?

Người cao tuổi nên được đưa đi khám khi những thay đổi cảm xúc hoặc hành vi xuất hiện sau một biến cố và:

• Kéo dài, không có xu hướng cải thiện.
• Làm gián đoạn sinh hoạt hằng ngày.
• Khiến người bệnh ăn ngủ kém rõ rệt.
• Ảnh hưởng đến việc điều trị các bệnh lý cơ thể.
• Làm giảm khả năng tự chăm sóc.
• Khiến người bệnh thường xuyên thu mình hoặc từ chối giao tiếp.
• Có biểu hiện lú lẫn, kích động hoặc thay đổi tính cách bất thường.
• Có hành vi tự gây tổn thương hoặc ý nghĩ tự sát.

Nếu người bệnh nói về cái chết, muốn tự sát, đã chuẩn bị phương tiện tự gây hại hoặc không còn bảo đảm an toàn, gia đình cần ở bên, loại bỏ các vật nguy hiểm và đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay lập tức.

Thăm khám sớm đặc biệt quan trọng ở người cao tuổi vì triệu chứng tâm lý có thể biểu hiện không điển hình. Một số người không nói mình buồn mà chủ yếu than đau, mệt mỏi, mất ngủ hoặc suy giảm trí nhớ.

Điều trị rối loạn sự thích ứng ở người cao tuổi

Phác đồ điều trị được cá nhân hóa theo biểu hiện, mức độ ảnh hưởng, bệnh nền, khả năng nhận thức và hệ thống hỗ trợ của từng người. Mục tiêu là giảm triệu chứng, nâng cao khả năng ứng phó và giúp người bệnh từng bước trở lại nhịp sống phù hợp.

Tham vấn và trị liệu tâm lý

Trị liệu tâm lý thường giữ vai trò quan trọng trong điều trị rối loạn sự thích ứng. Quá trình trị liệu có thể giúp người cao tuổi:

• Nhận diện và diễn đạt cảm xúc sau biến cố.
• Điều chỉnh những suy nghĩ tiêu cực.
• Học cách ứng phó với căng thẳng.
• Thích nghi với thay đổi về sức khỏe và vai trò.
• Khôi phục hoạt động và các mối quan hệ có ý nghĩa.
• Tăng cảm giác chủ động trong cuộc sống.

Hình thức trị liệu cần được điều chỉnh phù hợp với khả năng nghe, nhìn, ghi nhớ và tốc độ tiếp nhận của mỗi người. Theo MedlinePlus, trị liệu trò chuyện là một trong những phương pháp chủ yếu được sử dụng để hỗ trợ người mắc rối loạn sự thích ứng. 

Sử dụng thuốc khi có chỉ định

Không phải trường hợp rối loạn sự thích ứng nào cũng cần dùng thuốc. Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc trong thời gian phù hợp nếu người bệnh có lo âu, mất ngủ hoặc triệu chứng trầm cảm đáng kể.

Ở người cao tuổi, việc kê đơn cần đặc biệt thận trọng do người bệnh thường có bệnh nền, sử dụng nhiều loại thuốc và dễ gặp tác dụng không mong muốn. Người bệnh không nên tự mua thuốc an thần hoặc tự thay đổi liều thuốc đang dùng.

Sự đồng hành và hỗ trợ từ gia đình

Sự đồng hành của gia đình có ý nghĩa lớn đối với quá trình hồi phục. Người thân nên:

• Lắng nghe mà không phán xét hoặc phủ nhận cảm xúc.
• Duy trì lịch sinh hoạt và dùng thuốc ổn định.
• Khuyến khích vận động phù hợp với sức khỏe.
• Tạo cơ hội để người bệnh trò chuyện và tham gia hoạt động gia đình.
• Không ép người bệnh phải “vui lên” hoặc thích nghi ngay.
• Theo dõi những thay đổi bất thường về hành vi và nhận thức.
• Đưa người bệnh tái khám đúng lịch.

Duy trì kết nối xã hội cũng là một phần cần thiết trong chăm sóc sức khỏe tinh thần tuổi già, bởi cô đơn và cách biệt xã hội có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm lý và chất lượng cuộc sống. 

Khám và điều trị rối loạn sự thích ứng tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Phòng khám Tâm thần Yên Hòa cung cấp dịch vụ khám và điều trị rối loạn sự thích ứng ở người cao tuổi theo hướng cá nhân hóa và toàn diện. Người bệnh được đánh giá không chỉ dựa trên các triệu chứng hiện tại mà còn xem xét bệnh lý cơ thể, khả năng nhận thức, thuốc đang sử dụng, hoàn cảnh gia đình và biến cố tâm lý gần đây.

Tùy kết quả thăm khám, bác sĩ và chuyên gia sẽ xây dựng hướng hỗ trợ phù hợp, có thể bao gồm:

• Khám chuyên khoa tâm thần.
• Đánh giá cảm xúc và sức khỏe tinh thần.
• Sàng lọc suy giảm nhận thức khi cần thiết.
• Tham vấn hoặc trị liệu tâm lý.
• Điều trị bằng thuốc khi có chỉ định.
• Hướng dẫn gia đình chăm sóc và đồng hành.
• Theo dõi tiến triển và điều chỉnh kế hoạch điều trị.

Rối loạn sự thích ứng có thể cải thiện khi người bệnh được nhận diện đúng vấn đề, hỗ trợ phù hợp và duy trì môi trường sống an toàn. Nếu người cao tuổi có những thay đổi kéo dài sau mất mát, bệnh tật hoặc biến cố gia đình, hãy liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được bác sĩ và chuyên gia thăm khám, đánh giá và tư vấn hướng can thiệp phù hợp.