Hành vi tự gây thương tích hoặc những lời nói liên quan đến cái chết ở tuổi vị thành niên không nên bị xem là cách “gây chú ý”, “dọa dẫm” hay biểu hiện bốc đồng nhất thời. Đây có thể là tín hiệu cho thấy một bạn trẻ đang trải qua căng thẳng tâm lý nghiêm trọng và cần được lắng nghe, bảo vệ cũng như đánh giá chuyên môn kịp thời.

Đánh giá hành vi tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên giúp phân biệt bản chất của hành vi, xác định mức độ nguy hiểm, nhận diện những khó khăn tâm lý liên quan và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, ngay cả khi không có ý định tử vong, mọi hành vi tự làm đau bản thân vẫn cần được quan tâm nghiêm túc.

Hành vi tự gây thương tích không tự sát là gì?

Hành vi tự gây thương tích không tự sát, còn được gọi là NSSI, là hành vi một người cố ý gây tổn thương cho cơ thể nhưng tại thời điểm đó không nhằm mục đích kết thúc sự sống.

Một số thanh thiếu niên có thể tìm đến hành vi này như một cách để:

• Giải tỏa cảm xúc căng thẳng hoặc đau khổ quá mức.
• Tạm thời thoát khỏi cảm giác trống rỗng, tê liệt cảm xúc.
• Tự trừng phạt bản thân vì cảm giác tội lỗi hoặc vô giá trị.
• Biểu đạt nỗi đau khi không biết cách nói thành lời.
• Tạo cảm giác kiểm soát trong hoàn cảnh khiến bản thân bất lực.
• Phản ứng trước mâu thuẫn gia đình, áp lực học tập, bắt nạt hoặc đổ vỡ trong quan hệ.

NSSI được xác định dựa trên ý định của người thực hiện, không chỉ dựa vào hình thức hoặc mức độ tổn thương. Vì vậy, cha mẹ không nên tự kết luận rằng hành vi “không nghiêm trọng” chỉ vì vết thương có vẻ nhẹ.

Hành vi tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát là hai khái niệm khác nhau, nhưng có thể cùng xuất hiện. Tiền sử NSSI cũng được xem là một yếu tố liên quan đến nguy cơ có hành vi tự sát về sau, vì vậy người thực hiện vẫn cần được đánh giá đầy đủ.

Hành vi tự sát ở thanh thiếu niên là gì?

Hành vi tự sát là nhóm biểu hiện liên quan đến mong muốn hoặc ý định kết thúc sự sống. Các biểu hiện có thể bao gồm:

• Suy nghĩ về cái chết hoặc mong muốn không còn tồn tại.
• Ý nghĩ tự sát xuất hiện thoáng qua hoặc lặp lại.
• Hình thành ý định hoặc kế hoạch tự sát.
• Chuẩn bị cho hành vi tự sát.
• Thực hiện hành vi tự sát nhưng không dẫn đến tử vong.

Không phải bạn trẻ nào có suy nghĩ tự sát cũng bộc lộ rõ ràng với gia đình. Một số em có thể che giấu cảm xúc, thu mình hoặc chỉ thể hiện qua những thay đổi trong sinh hoạt và hành vi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, suy nghĩ tự sát hoặc tự làm hại bản thân là dấu hiệu của tình trạng đau khổ tinh thần nghiêm trọng và cần được hỗ trợ.

Phân biệt tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát

Điểm khác biệt chính giữa hai nhóm hành vi nằm ở ý định tại thời điểm xảy ra:

• Tự gây thương tích không tự sát: hành vi gây tổn thương cơ thể nhưng không có chủ đích tử vong.
• Hành vi tự sát: có suy nghĩ, ý định hoặc mong muốn kết thúc sự sống.

Tuy nhiên, ranh giới giữa hai tình trạng này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Ý định của một người có thể thay đổi theo thời gian hoặc tồn tại sự mâu thuẫn giữa mong muốn sống và mong muốn chấm dứt đau khổ.

Do đó, việc phân biệt cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần thông qua phỏng vấn trực tiếp và đánh giá toàn diện. Không nên chỉ căn cứ vào lời khẳng định ban đầu, số lượng vết thương hoặc biểu hiện bên ngoài để kết luận mức độ nguy cơ.

Những dấu hiệu cha mẹ cần đặc biệt chú ý

Gia đình nên chủ động tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi thanh thiếu niên có một hoặc nhiều biểu hiện sau:

• Xuất hiện những tổn thương trên cơ thể không được giải thích rõ ràng.
• Thường xuyên che kín cơ thể một cách bất thường.
• Cất giữ những vật dụng có thể liên quan đến việc tự làm đau bản thân.
• Nói rằng bản thân vô dụng, là gánh nặng hoặc không xứng đáng được yêu thương.
• Nhắc đến cái chết, mong muốn biến mất hoặc không muốn tiếp tục sống.
• Thu mình, tránh gặp bạn bè hoặc từ bỏ những hoạt động từng yêu thích.
• Tâm trạng thay đổi mạnh, dễ kích động, tuyệt vọng hoặc giận dữ.
• Thay đổi rõ rệt về giấc ngủ, ăn uống và khả năng học tập.
• Cho đi đồ vật có ý nghĩa hoặc nói lời giống như đang tạm biệt.
• Có hành vi liều lĩnh, sử dụng rượu hoặc chất kích thích.
• Tìm kiếm thông tin liên quan đến tự sát hoặc chuẩn bị phương tiện.
• Đột ngột trở nên bình thản sau một giai đoạn tuyệt vọng kéo dài.

Các dấu hiệu cảnh báo thường được ghi nhận gồm nói về mong muốn chết, cảm giác vô vọng hoặc mắc kẹt, cho rằng mình là gánh nặng, thu mình, thay đổi cảm xúc mạnh và tìm cách thực hiện tự sát.

Không phải trường hợp nào cũng xuất hiện đầy đủ các biểu hiện trên. Chỉ một lời nói hoặc hành vi liên quan đến tự sát cũng cần được tiếp nhận nghiêm túc.

Khi nào cần đánh giá hành vi tự gây thương tích và tự sát?

Thanh thiếu niên nên được đánh giá chuyên môn khi:

• Đã từng hoặc đang có hành vi tự làm tổn thương bản thân.
• Thường xuyên nghĩ đến cái chết hoặc nói rằng không muốn sống.
• Có ý định, kế hoạch hoặc sự chuẩn bị cho hành vi tự sát.
• Từng thực hiện hành vi tự sát trước đây.
• Có biểu hiện trầm cảm, lo âu, tuyệt vọng hoặc mất kiểm soát cảm xúc.
• Trải qua bắt nạt, bạo lực, xâm hại, mất mát hoặc biến cố nghiêm trọng.
• Khó khăn tâm lý gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt và quan hệ.
• Gia đình nhận thấy sự thay đổi bất thường nhưng không xác định được nguyên nhân.

Không nên chờ đến khi hành vi lặp lại hoặc gây tổn thương nặng mới đưa con đi đánh giá. Can thiệp sớm giúp nhận diện nguy cơ, tạo môi trường an toàn và hỗ trợ người trẻ trước khi khủng hoảng trở nên nghiêm trọng hơn.

Sau đánh giá, thanh thiếu niên có thể được hỗ trợ như thế nào?

Hướng hỗ trợ phụ thuộc vào mức độ nguy cơ, nguyên nhân liên quan và tình trạng sức khỏe tâm thần của từng người. Kế hoạch có thể bao gồm:

• Xây dựng phương án bảo đảm an toàn.
• Tăng cường giám sát và hỗ trợ từ gia đình.
• Hạn chế khả năng tiếp cận thuốc, vật sắc nhọn và phương tiện nguy hiểm.
• Tham vấn hoặc trị liệu tâm lý.
• Hướng dẫn kỹ năng nhận diện và điều hòa cảm xúc.
• Can thiệp vào các vấn đề gia đình, học đường hoặc quan hệ xã hội.
• Khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi có dấu hiệu rối loạn tâm thần.
• Điều trị nội trú hoặc cấp cứu nếu nguy cơ tự sát ở mức cao.
• Theo dõi định kỳ, kể cả khi khủng hoảng ban đầu đã giảm.

Việc chăm sóc không dừng lại sau một buổi đánh giá. NIMH khuyến nghị quá trình hỗ trợ nên bao gồm hỏi trực tiếp, có mặt và lắng nghe, bảo đảm an toàn, kết nối với nguồn trợ giúp và tiếp tục theo dõi.

Cha mẹ nên làm gì khi phát hiện con tự gây thương tích?

Khi biết con có hành vi tự làm đau bản thân, cha mẹ nên cố gắng giữ bình tĩnh. Phản ứng giận dữ, trách móc hoặc ép con hứa “không bao giờ làm lại” có thể khiến người trẻ cảm thấy xấu hổ và che giấu hành vi.

Gia đình có thể:

• Chọn thời điểm phù hợp để trò chuyện riêng với con.
• Bày tỏ sự quan tâm bằng thái độ bình tĩnh, không phán xét.
• Hỏi trực tiếp con có đang nghĩ đến việc tự sát hay không.
• Lắng nghe thay vì lập tức tranh luận hoặc đưa ra lời khuyên.
• Không xem nhẹ, thách thức hoặc cho rằng con chỉ muốn gây chú ý.
• Ở bên con nếu nhận thấy nguy cơ trước mắt.
• Đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá.
• Phối hợp với chuyên gia xây dựng kế hoạch an toàn và theo dõi lâu dài.

Cha mẹ có thể nói: “Bố mẹ nhận thấy gần đây con đang rất đau khổ. Bố mẹ muốn hiểu điều gì đang xảy ra và sẽ cùng con tìm sự giúp đỡ”. Một cuộc trò chuyện an toàn có thể trở thành bước đầu để con chấp nhận chia sẻ.

Cần làm gì khi có nguy cơ tự sát ngay lập tức?

Nếu người trẻ đang có ý định tự sát, đã chuẩn bị phương tiện, vừa thực hiện hành vi tự sát hoặc không thể cam kết giữ an toàn:

• Không để người đó ở một mình.
• Giữ thái độ bình tĩnh, ở bên và lắng nghe.
• Di chuyển thuốc, vật sắc nhọn và những phương tiện nguy hiểm ra khỏi tầm tiếp cận nếu có thể thực hiện an toàn.
• Không trách móc, tranh cãi, thách thức hoặc yêu cầu giữ bí mật.
• Đưa người đó đến khoa cấp cứu hoặc cơ sở y tế gần nhất.
• Gọi 115 nếu có thương tích, ngộ độc, mất ý thức hoặc nguy cơ xảy ra hành vi ngay lập tức.

Suy nghĩ hoặc hành vi tự sát cần được xem là tình huống cấp cứu. WHO khuyến cáo tìm kiếm trợ giúp càng sớm càng tốt khi xuất hiện dấu hiệu tự gây thương tích, tự sát hoặc thay đổi hành vi đáng kể.

Đánh giá toàn diện giúp bảo vệ người trẻ kịp thời

Tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát có thể xuất phát từ nhiều khó khăn đan xen, không thể được giải thích đơn giản là “bướng”, “yếu đuối” hay “muốn gây chú ý”. Mỗi biểu hiện đều cần được tiếp cận bằng sự bình tĩnh, tôn trọng và thấu hiểu.

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, quá trình đánh giá tập trung tìm hiểu hành vi, trạng thái cảm xúc, mức độ nguy cơ, những yếu tố liên quan và nguồn lực bảo vệ của từng thanh thiếu niên. Trên cơ sở đó, bác sĩ và chuyên gia tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp, phối hợp cùng gia đình nhằm bảo đảm an toàn và giúp người trẻ từng bước phục hồi.

Nếu cha mẹ phát hiện con có hành vi tự làm đau bản thân, nhắc đến cái chết hoặc thay đổi tâm lý bất thường, hãy chủ động liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được hướng dẫn và đánh giá kịp thời. Trường hợp có nguy cơ trước mắt, cần ưu tiên đưa người trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất thay vì chờ lịch khám thông thường.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế việc thăm khám, đánh giá hoặc điều trị trực tiếp bởi bác sĩ và chuyên gia sức khỏe tâm thần.