Thường xuyên nổi nóng, tranh cãi hoặc phản ứng mạnh trước góp ý có thể khiến người trưởng thành gặp khó khăn trong công việc và các mối quan hệ. Khi những biểu hiện này kéo dài, gây căng thẳng và ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc đánh giá chuyên môn giúp làm rõ nguyên nhân và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Trị liệu rối loạn chống đối (ODD) cho người trưởng thành hướng đến việc nhận diện những tình huống gây xung đột, điều chỉnh cách phản ứng và xây dựng kỹ năng giao tiếp. Tuy nhiên, không thể kết luận một người mắc ODD chỉ vì họ hay tranh luận, có quan điểm khác biệt hoặc không đồng ý với yêu cầu của người khác.

Rối loạn chống đối (ODD) ở người trưởng thành là gì?

Rối loạn chống đối, còn gọi là rối loạn chống đối thách thức, có tên tiếng Anh là Oppositional Defiant Disorder (ODD). Tình trạng này thường được nhận diện từ thời thơ ấu, với các biểu hiện nổi bật như dễ tức giận, thường xuyên tranh cãi, chống đối và có thái độ thù hằn.

ODD cũng đã được nghiên cứu ở người trưởng thành, đặc biệt trong nhóm có rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Những nghiên cứu này ghi nhận mối liên hệ giữa biểu hiện chống đối và khó khăn trong hoạt động xã hội, công việc cũng như sức khỏe tinh thần. Tuy vậy, kết quả ở một nhóm nghiên cứu không thể áp dụng để tự chẩn đoán cho mọi người trưởng thành. 

Ở tuổi trưởng thành, việc đánh giá cần xem xét cả lịch sử phát triển, hoàn cảnh sống và các vấn đề tâm lý đi kèm. Mục tiêu là hiểu nguyên nhân của phản ứng chống đối, tránh gắn nhãn một người là “bướng bỉnh” hoặc “khó hợp tác”.

Những biểu hiện cần được đánh giá

Một số biểu hiện có thể là lý do để tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý:

• Dễ nổi nóng, khó bình tĩnh khi bị góp ý hoặc khi sự việc không diễn ra như mong muốn.
• Thường xuyên tranh cãi với người thân, đồng nghiệp hoặc người quản lý.
• Có xu hướng phản đối yêu cầu, dẫn đến xung đột lặp lại.
• Thường cảm thấy bị làm phiền, bị đối xử bất công hoặc bị người khác kiểm soát.
• Khó nhìn nhận phần trách nhiệm của mình trong mâu thuẫn.
• Giữ sự tức giận lâu, muốn trả đũa sau bất đồng.

Những biểu hiện trên không phải là bảng tự chẩn đoán ODD. Chuyên gia cần đánh giá mức độ, thời gian kéo dài, bối cảnh xuất hiện và ảnh hưởng thực tế đến cuộc sống.

Việc từ chối một yêu cầu không hợp lý, bảo vệ ranh giới cá nhân hoặc bày tỏ bất đồng không đồng nghĩa với rối loạn chống đối. Ngược lại, nếu xung đột liên tục khiến một người mất việc, rạn nứt quan hệ hoặc cảm thấy không kiểm soát được hành vi, họ nên được hỗ trợ chuyên môn.

Trị liệu rối loạn chống đối cho người trưởng thành hướng đến điều gì?

Mục tiêu trị liệu cần được thống nhất với người được hỗ trợ và gắn với những khó khăn cụ thể trong cuộc sống.

Nhận diện cảm xúc và yếu tố kích hoạt

Người tham gia trị liệu được hỗ trợ nhận biết những tình huống dễ làm mình tức giận, chẳng hạn bị phê bình, cảm thấy không được tôn trọng hoặc phải thay đổi kế hoạch đột ngột.

Việc nhận ra các dấu hiệu sớm như căng cơ, nói nhanh hoặc muốn ngắt lời giúp họ có cơ hội dừng lại trước khi xung đột tăng lên.

Điều chỉnh phản ứng trong bất đồng

Trị liệu hướng đến việc mở rộng cách ứng phó: tạm dừng cuộc trao đổi, diễn đạt điều mình cần, kiểm tra lại thông tin và lựa chọn thời điểm phù hợp để giải quyết vấn đề.

Ví dụ, khi nhận góp ý từ cấp trên, người tham gia có thể học cách hỏi rõ nội dung cần điều chỉnh, thay vì lập tức diễn giải góp ý đó như một sự công kích.

Cải thiện giao tiếp và quan hệ

Các mục tiêu có thể bao gồm lắng nghe, trình bày quan điểm rõ ràng, đặt ranh giới và thương lượng khi có bất đồng. Người tham gia cũng có thể học cách nhận trách nhiệm, sửa chữa hậu quả và khôi phục sự tin cậy sau xung đột.

Những hướng hỗ trợ có thể được cân nhắc

Bằng chứng điều trị ODD chủ yếu tập trung vào trẻ em và thanh thiếu niên. Vì vậy, với người trưởng thành, không nên khẳng định một phương pháp là phác đồ đặc hiệu cho tất cả trường hợp. Hướng can thiệp cần dựa trên đánh giá cá nhân và các vấn đề đi kèm. 

Can thiệp nhận thức và hành vi

Chuyên gia có thể cân nhắc các kỹ thuật nhận thức và hành vi để hỗ trợ những khó khăn đã xác định, như cách diễn giải tình huống, phản ứng tức giận hoặc hành vi làm xung đột kéo dài.

Nội dung làm việc có thể gồm nhận diện suy nghĩ xuất hiện khi bất đồng, xem xét các cách giải thích khác và thực hành phản ứng phù hợp hơn trong tình huống đời thường.

Rèn luyện điều hòa cảm xúc và giải quyết vấn đề

Tùy nhu cầu, người tham gia có thể được hướng dẫn nhận biết mức độ căng thẳng, tạm dừng khi cảm xúc tăng cao và chia một vấn đề thành các phần có thể xử lý.

Những kỹ năng này cần được luyện tập trong các tình huống cụ thể. Mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn tức giận mà là giảm những phản ứng gây tổn hại.

Hỗ trợ trong quan hệ gia đình hoặc cặp đôi

Khi mâu thuẫn tập trung trong gia đình, chuyên gia có thể cân nhắc làm việc với người thân hoặc bạn đời, nếu người tham gia đồng ý và điều kiện phù hợp.

Nội dung hỗ trợ hướng đến cách trao đổi ít kích động hơn, thống nhất ranh giới và giải quyết bất đồng. Nếu có bạo lực hoặc đe dọa, cần ưu tiên đánh giá an toàn trước khi cân nhắc trị liệu chung.

Điều trị các vấn đề đi kèm

Khó khăn chống đối có thể xuất hiện cùng các vấn đề khác, nên việc đánh giá toàn diện rất quan trọng. Thuốc không được lựa chọn chỉ dựa trên biểu hiện “hay chống đối”; bác sĩ cần xác định chỉ định cụ thể. Một nghiên cứu ở người trưởng thành có ADHD và ODD ghi nhận cải thiện triệu chứng khi điều trị bằng thuốc trong nhóm nghiên cứu này, nhưng kết quả đó không có nghĩa mọi người có hành vi chống đối đều cần dùng thuốc.

Khi nào người trưởng thành nên tìm kiếm hỗ trợ?

Nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi:

• Xung đột lặp lại và ảnh hưởng rõ đến công việc, gia đình hoặc quan hệ xã hội.
• Khó kiểm soát tức giận dù đã nhiều lần cố gắng thay đổi.
• Có hành vi đập phá, đe dọa hoặc làm người khác sợ hãi.
• Cảm thấy đau khổ, cô lập hoặc hối hận sau những lần mất kiểm soát.
• Những người xung quanh nhận thấy thay đổi đáng kể trong cảm xúc và hành vi.

Nếu có nguy cơ gây thương tích cho bản thân hoặc người khác, cần tìm hỗ trợ cấp cứu ngay thay vì chờ lịch tham vấn thông thường.

Việc đánh giá không nhằm phán xét tính cách. Đây là cơ hội để hiểu điều gì đang duy trì khó khăn và xác định cách hỗ trợ phù hợp.

Người thân có thể hỗ trợ như thế nào?

Người thân nên lựa chọn thời điểm bình tĩnh để trao đổi, tập trung vào hành vi cụ thể và ảnh hưởng của hành vi đó. Chẳng hạn, câu “Khi cuộc nói chuyện chuyển thành quát mắng, tôi cảm thấy căng thẳng và cần tạm dừng” thường rõ ràng hơn việc gọi người kia là “ngang bướng”.

Bên cạnh sự thấu hiểu, cần duy trì ranh giới nhất quán đối với việc xúc phạm, đe dọa hoặc bạo lực. Hỗ trợ không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi.

Khi đề nghị tìm kiếm chuyên gia, có thể bắt đầu từ khó khăn mà người đó đang quan tâm, như căng thẳng trong công việc, các cuộc cãi vã hoặc cảm giác hối hận sau khi nổi nóng.

Trị liệu rối loạn chống đối (ODD) cho người trưởng thành cần bắt đầu từ đánh giá toàn diện, thay vì kết luận dựa trên một vài biểu hiện riêng lẻ. Hướng hỗ trợ phù hợp giúp người tham gia hiểu cảm xúc, điều chỉnh cách ứng xử và cải thiện các mối quan hệ.

Nếu những phản ứng tức giận hoặc xung đột kéo dài đang ảnh hưởng đến cuộc sống, bạn có thể liên h