Khả năng tự ăn uống, mặc quần áo, đi mua sắm hoặc sử dụng thuốc có ý nghĩa thiết thực đối với cuộc sống của người cao tuổi. Những thay đổi trong các hoạt động này giúp gia đình nhận biết người thân đang gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.

Đánh giá khả năng hoạt động hàng ngày (ADL/IADL) tập trung vào mức độ tự lập trong sinh hoạt, từ chăm sóc bản thân đến thực hiện những công việc cần thiết để sống độc lập. Đây là một phần quan trọng của đánh giá chức năng ở người cao tuổi, giúp định hướng chăm sóc phù hợp với khả năng thực tế của mỗi người. 

Đánh giá khả năng hoạt động hàng ngày (ADL/IADL) là gì?

ADL và IADL là hai nhóm hoạt động phản ánh những khía cạnh khác nhau của khả năng sinh hoạt:

• ADL — Activities of Daily Living: Các hoạt động sinh hoạt cơ bản, gắn với việc tự chăm sóc bản thân.
• IADL — Instrumental Activities of Daily Living: Các hoạt động sinh hoạt có tính phức tạp hơn, giúp một người duy trì cuộc sống độc lập tại nhà và trong cộng đồng.

Một người có thể vẫn tự ăn uống, tắm rửa nhưng gặp khó khăn khi quản lý tiền bạc hoặc sử dụng thuốc. Vì vậy, cần xem xét cả hai nhóm để hiểu đầy đủ nhu cầu hỗ trợ, thay vì chỉ dựa vào khả năng tự phục vụ cơ bản. 

ADL đánh giá những hoạt động nào?

ADL tập trung vào các nhu cầu chăm sóc cá nhân thiết yếu. Thang Katz ADL thường xem xét sáu lĩnh vực sau: 

Khả năng tự ăn uống khác với khả năng nấu một bữa ăn. Tương tự, tự chuyển từ giường sang ghế không phản ánh đầy đủ khả năng đi lại ngoài đường. Phân biệt đúng từng hoạt động giúp gia đình tránh đánh giá quá cao hoặc quá thấp mức độ tự lập của người thân. 

IADL đánh giá những khả năng nào?

IADL đề cập đến những công việc đòi hỏi phối hợp nhiều kỹ năng để tổ chức cuộc sống. Các lĩnh vực thường được xem xét trong thang Lawton IADL gồm:

• Sử dụng điện thoại để liên lạc.
• Mua sắm những vật dụng cần thiết.
• Chuẩn bị bữa ăn.
• Làm việc nhà.
• Giặt giũ.
• Sử dụng phương tiện để đi lại.
• Quản lý và sử dụng thuốc.
• Quản lý tiền bạc.

Đánh giá IADL giúp làm rõ những công việc người cao tuổi còn tự thực hiện được và những việc cần hỗ trợ để duy trì sinh hoạt tại cộng đồng. 

Trong đời sống, gia đình có thể chú ý đến các tình huống như người thân thường xuyên nhầm khoản tiền cần thanh toán, không còn tự chuẩn bị được bữa ăn quen thuộc hoặc cần người khác nhắc từng lần uống thuốc. Điều đáng quan tâm là sự thay đổi so với khả năng trước đây của chính người đó.

Khi nào nên quan tâm đến khả năng hoạt động hàng ngày?

Gia đình nên chú ý khi người cao tuổi bắt đầu gặp khó khăn trong những việc từng làm được, đặc biệt nếu tình trạng lặp lại hoặc ảnh hưởng đến sự an toàn. Nhận diện sớm sự suy giảm chức năng tạo cơ hội tìm nguyên nhân và hỗ trợ duy trì tính độc lập.

Một số biểu hiện dễ nhận thấy trong sinh hoạt gồm:

• Cần giúp đỡ nhiều hơn khi mặc quần áo, tắm rửa hoặc đi vệ sinh.
• Khó đứng dậy khỏi giường, ghế hoặc chuyển vị trí.
• Thường xuyên bỏ dở những công việc quen thuộc.
• Nhầm lẫn khi dùng thuốc hoặc thanh toán tiền.
• Không còn tự sắp xếp được bữa ăn và công việc trong nhà.
• Gia đình phải nhắc nhở, giám sát hoặc làm thay ngày càng nhiều.

Chẳng hạn, trước đây một người có thể tự đi chợ, chọn thực phẩm và nấu ăn. Gần đây, họ thường quên món cần mua, không sắp xếp được các bước nấu hoặc cần người thân ở bên hỗ trợ. Những thay đổi cụ thể này cung cấp thông tin hữu ích hơn nhận xét chung như “ông bà yếu đi” hay “không còn nhanh nhẹn”. 

Những điều cần lưu ý khi hiểu kết quả ADL/IADL

Kết quả ADL/IADL phản ánh chức năng sinh hoạt, không đủ để tự kết luận một bệnh lý cụ thể. Khi khả năng hoạt động giảm, cần xem xét thêm sức khỏe thể chất, nhận thức, cảm xúc và hoàn cảnh sống. 

Gia đình cũng nên phân biệt giữa “không làm” và “không còn làm được”. Ví dụ, một người trước đây không phụ trách nấu ăn thì việc hiện tại không nấu ăn chưa cho thấy khả năng đã suy giảm. Câu hỏi hữu ích hơn là: người thân có gặp khó khăn mới trong những việc họ vốn quen thực hiện hay không?

Khi trao đổi về khả năng sinh hoạt, nên sử dụng mô tả cụ thể, tránh những nhận xét như “vô dụng” hoặc “chỉ làm phiền con cháu”. Người cao tuổi cần được lắng nghe về những việc họ muốn tự làm và những việc họ cảm thấy cần hỗ trợ.

Gia đình có thể hỗ trợ người cao tuổi như thế nào?

Từ những khó khăn đã nhận diện, gia đình có thể lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp với từng hoạt động:

• Duy trì cơ hội tự làm: Để người thân tiếp tục thực hiện những việc phù hợp với khả năng.
• Hỗ trợ đúng phần khó khăn: Chia công việc thành những phần đơn giản, giúp ở bước cần thiết.
• Sắp xếp đồ dùng dễ tìm: Đặt vật dụng thường dùng ở vị trí quen thuộc, thuận tiện.
• Trao đổi trước khi giúp đỡ: Hỏi người thân muốn được hỗ trợ ra sao.
• Ghi nhận thay đổi cụ thể: Chú ý công việc nào trở nên khó hơn, từ khi nào và cần giúp đỡ đến mức nào.

Ví dụ, thay vì mặc toàn bộ quần áo cho người thân, gia đình có thể hỗ trợ phần cài nút nếu đó là thao tác họ gặp khó khăn. Cách hỗ trợ cần điều chỉnh theo khả năng và sự an toàn của mỗi người.

Đánh giá khả năng hoạt động hàng ngày (ADL/IADL) giúp hiểu mức độ tự lập, những khó khăn trong sinh hoạt và nhu cầu hỗ trợ của người cao tuổi. Quan tâm đến thay đổi trong từng hoạt động cụ thể là cơ sở để chăm sóc phù hợp, đồng thời tôn trọng khả năng và mong muốn của người thân.

Nếu nhận thấy người thân cần trợ giúp ngày càng nhiều trong những công việc quen thuộc, gia đình có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa để được tư vấn về nhu cầu đánh giá phù hợp.