Khi gặp điểm số không như mong đợi, bị bạn từ chối chơi cùng hoặc phải chờ đợi, một số em có thể phản ứng bằng sự lo lắng, tức giận hay tự trách bản thân. Những phản ứng này có liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có cách các em hiểu và đánh giá tình huống. Trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý cho trẻ em hướng đến việc giúp các em nhận diện những niềm tin quá cứng nhắc, phát triển cách suy nghĩ linh hoạt và lựa chọn hành vi phù hợp hơn.

Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên đánh giá toàn diện về cảm xúc, hành vi, khả năng nhận thức và hoàn cảnh sống của từng em.

Trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý cho trẻ em là gì?

Trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý, hay Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), là một phương pháp thuộc nhóm trị liệu nhận thức hành vi, do nhà tâm lý học Albert Ellis phát triển. Phương pháp chú trọng mối liên hệ giữa niềm tin, cảm xúc và hành vi, đặc biệt là những niềm tin tuyệt đối hoặc cứng nhắc khiến một người khó thích ứng trước tình huống không như mong muốn.

Khi áp dụng cho trẻ em, nội dung trị liệu cần được điều chỉnh theo độ tuổi, khả năng ngôn ngữ và mức độ phát triển. Những khái niệm trừu tượng được diễn đạt bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gắn với trải nghiệm quen thuộc ở nhà hoặc trường học.

Ví dụ, sau một lần làm bài chưa tốt, một em có thể nghĩ: “Con phải luôn đạt điểm cao. Nếu không, con là người kém cỏi”. Cách đánh giá này dễ khiến thất vọng trở thành sự tự phủ nhận bản thân. Một cách nhìn linh hoạt hơn là: “Con muốn làm bài tốt, nhưng một lần làm chưa tốt không quyết định giá trị của con. Con có thể tìm hiểu mình cần cải thiện điều gì”.

Mục tiêu của REBT là giúp các em ứng phó với khó khăn một cách thực tế hơn, đồng thời vẫn được thừa nhận và bộc lộ cảm xúc.

Những khó khăn nào có thể được cân nhắc hỗ trợ bằng REBT?

Trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý cho trẻ em có thể được cân nhắc khi những niềm tin cứng nhắc góp phần duy trì khó khăn cảm xúc hoặc hành vi. Một số biểu hiện cha mẹ có thể quan sát gồm:

• Lo lắng về việc mắc lỗi: Sợ trả lời sai, không dám thử hoạt động mới hoặc quá căng thẳng trước bài kiểm tra.
• Đòi hỏi bản thân phải hoàn hảo: Khó chấp nhận kết quả chưa tốt, tự trách nhiều khi không đạt kỳ vọng.
• Khó chịu khi mong muốn không được đáp ứng: Dễ tức giận khi phải chờ đợi, thua cuộc hoặc bị từ chối.
• Phụ thuộc nhiều vào sự công nhận: Cho rằng mình chỉ có giá trị khi được khen hoặc được tất cả bạn bè yêu thích.
• Đánh giá bản thân quá tiêu cực: Từ một sai sót nhỏ đi đến kết luận “con chẳng làm được gì”.
• Né tránh thử thách: Bỏ cuộc sớm vì nghĩ rằng khó khăn là điều không thể chịu đựng.

Tuy nhiên, những biểu hiện trên không đủ để xác định một rối loạn tâm lý hoặc khẳng định REBT là lựa chọn phù hợp. Khó khăn còn có thể liên quan đến đặc điểm phát triển, áp lực học tập, bắt nạt, quan hệ gia đình hoặc vấn đề sức khỏe.

Với các em còn nhỏ hoặc gặp hạn chế về ngôn ngữ, khả năng suy luận, chuyên gia có thể cần điều chỉnh cách tiếp cận và tăng cường sự tham gia của cha mẹ.

Mục tiêu của trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý cho trẻ em

Nhận diện những niềm tin gây áp lực

REBT chú trọng những suy nghĩ mang tính tuyệt đối như “con phải luôn thành công”, “mọi người phải thích con” hoặc “con không thể chịu được việc bị từ chối”. Khi các yêu cầu này không được đáp ứng, cảm xúc khó chịu có thể trở nên mạnh hơn và kéo theo hành vi thiếu phù hợp.

Việc hỗ trợ hướng đến khả năng nhìn nhận niềm tin một cách linh hoạt, có căn cứ và hữu ích hơn. Đây là một trọng tâm của REBT.

Hiểu và biểu đạt cảm xúc

Các em cần biết rằng buồn, lo lắng, thất vọng hay tức giận đều là những trải nghiệm có thể xuất hiện trong cuộc sống. Điều cần quan tâm là mức độ cảm xúc, khả năng ứng phó và ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Thay vì chỉ biểu lộ bằng la hét, im lặng hoặc bỏ chạy, các em được hỗ trợ để diễn đạt nhu cầu rõ hơn, chẳng hạn: “Con đang thất vọng vì chưa làm được” hoặc “Con cần người giúp”.

Chấp nhận bản thân khi chưa hoàn hảo

Một mục tiêu quan trọng là giúp các em phân biệt giữa một hành động chưa phù hợp và giá trị của bản thân. Làm sai bài, thua một trò chơi hay mắc lỗi không có nghĩa mình là người vô dụng.

Giáo dục cảm xúc theo định hướng REBT nhấn mạnh việc chấp nhận sự chưa hoàn hảo và tránh đồng nhất con người với hành động hoặc kết quả của họ.

Xây dựng hành vi thích ứng

Sự thay đổi cần thể hiện trong cuộc sống hằng ngày: biết xin hỗ trợ, tiếp tục thử sau thất bại, trao đổi khi có mâu thuẫn và bày tỏ sự tức giận mà không gây tổn thương cho người khác.

Lợi ích có thể hướng đến trong học tập và sinh hoạt

Các mục tiêu của trị liệu cần được cụ thể hóa theo khó khăn của từng em. Những thay đổi có thể hướng đến gồm:

Tham gia học tập chủ động hơn: Khi bớt đánh giá bản thân qua từng điểm số, các em có thể sẵn sàng hỏi bài, thử cách làm mới và tiếp nhận góp ý.

Ứng phó tốt hơn với thất vọng: Việc không được đáp ứng mong muốn vẫn có thể gây khó chịu, nhưng các em dần có thêm lựa chọn ngoài phản ứng bùng nổ hoặc bỏ cuộc.

Cải thiện giao tiếp: Khả năng nói rõ cảm xúc và nhu cầu giúp cha mẹ, giáo viên hiểu điều đang xảy ra, đồng thời tạo điều kiện giải quyết mâu thuẫn.

Giảm sự tự chỉ trích: Các em học cách nhìn nhận sai sót như một vấn đề cần giải quyết, thay vì dùng sai sót để phủ nhận toàn bộ bản thân.

Tăng tính linh hoạt: Khi kế hoạch thay đổi hoặc kết quả khác dự kiến, các em có thể cân nhắc cách ứng phó khác.

Mức độ tiến bộ khác nhau ở mỗi trường hợp. Không nên cam kết kết quả hoặc thời gian cải thiện khi chưa có đánh giá chuyên môn.

Vai trò của cha mẹ trong việc hỗ trợ con

Sự đồng hành của gia đình giúp những kỹ năng được phát triển trong trị liệu có cơ hội được sử dụng trong đời sống. Cha mẹ có thể hỗ trợ bằng cách:

• Lắng nghe trước khi góp ý: Tìm hiểu con đang buồn, sợ hoặc thất vọng vì điều gì.
• Ghi nhận cảm xúc, đặt giới hạn hành vi: “Mẹ hiểu con đang tức giận, nhưng con không được đánh người khác”.
• Tránh gắn nhãn: Thay lời nhận xét “con hư” bằng mô tả cụ thể về hành vi cần thay đổi.
• Khuyến khích nỗ lực: Ghi nhận việc con kiên trì, tìm sự giúp đỡ hoặc thử lại sau thất bại.
• Làm mẫu cách ứng phó: Người lớn có thể thừa nhận sai sót và cho con thấy cách sửa chữa.

Cha mẹ cũng cần xem xét môi trường sống. Nếu con đang bị bắt nạt, chịu áp lực quá mức hoặc chứng kiến xung đột thường xuyên, cần có hành động giải quyết những vấn đề này. Việc thay đổi suy nghĩ của con không thể thay thế cho việc bảo đảm an toàn và hỗ trợ phù hợp từ người lớn.

Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Gia đình nên cân nhắc đánh giá khi lo lắng, tức giận, tự trách hoặc né tránh xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng rõ đến học tập, giấc ngủ, quan hệ bạn bè hay sinh hoạt.

Những thay đổi như không muốn đến trường, thường xuyên nói mình vô dụng, thu mình hoặc có hành vi gây tổn thương cũng cần được quan tâm. Nếu xuất hiện hành vi tự làm đau bản thân hoặc lời nói muốn chết, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp để bảo đảm an toàn.

Đánh giá toàn diện giúp xác định khó khăn chính và lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp. REBT có thể là một phần của kế hoạch can thiệp; không phải mọi vấn đề cảm xúc, hành vi đều cần hoặc phù hợp với cùng một phương pháp.

Trị liệu cảm xúc hành vi hợp lý cho trẻ em hướng đến việc giúp các em nhận diện niềm tin cứng nhắc, chấp nhận bản thân và phát triển cách ứng phó linh hoạt trước khó khăn. Sự hỗ trợ cần phù hợp với mức độ phát triển, nhu cầu cá nhân và môi trường sống.

Nếu những khó khăn cảm xúc, hành vi đang ảnh hưởng đến cuộc sống của con, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa để được tư vấn về đánh giá tâm lý và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.