Tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về thể chất, cảm xúc, suy nghĩ và các mối quan hệ. Vì vậy, con có thể trở nên nhạy cảm, dễ buồn hoặc cáu gắt hơn trong một số thời điểm. Tuy nhiên, nếu trạng thái buồn bã, mất hứng thú, thu mình hoặc tuyệt vọng kéo dài và ảnh hưởng đến việc học, sinh hoạt, quan hệ xã hội, đây có thể là dấu hiệu cần được quan tâm.

Đánh giá rối loạn trầm cảm ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên giúp nhận diện đầy đủ những khó khăn mà con đang trải qua, xác định mức độ ảnh hưởng và sàng lọc các nguy cơ liên quan. Đây là cơ sở để chuyên gia đưa ra định hướng hỗ trợ phù hợp, thay vì vội vàng kết luận chỉ dựa trên một vài biểu hiện bên ngoài.

Rối loạn trầm cảm ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn trầm cảm là một rối loạn khí sắc, đặc trưng bởi trạng thái buồn bã, trống rỗng hoặc dễ cáu gắt kéo dài, thường đi kèm với sự suy giảm hứng thú đối với những hoạt động từng yêu thích. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc, hành vi, sức khỏe thể chất và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.

Ở tuổi thanh thiếu niên, trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng vẻ mặt buồn bã hoặc khóc nhiều. Một số bạn trẻ có thể thường xuyên nổi nóng, chống đối, giảm sút kết quả học tập, né tránh giao tiếp hoặc dành phần lớn thời gian ở một mình.

Trầm cảm khác với cảm giác buồn nhất thời. Nỗi buồn thông thường thường gắn với một sự việc cụ thể và có xu hướng giảm dần. Trong khi đó, các biểu hiện trầm cảm có thể kéo dài, xuất hiện ở nhiều hoàn cảnh và gây suy giảm rõ rệt khả năng học tập, chăm sóc bản thân hoặc duy trì các mối quan hệ.

Dấu hiệu trầm cảm ở tuổi vị thành niên cần được chú ý

Mỗi thanh thiếu niên có thể biểu hiện trầm cảm theo cách khác nhau. Cha mẹ nên lưu ý khi con xuất hiện đồng thời nhiều dấu hiệu dưới đây, đặc biệt nếu tình trạng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng.

Thay đổi về cảm xúc

• Thường xuyên buồn bã, trống rỗng hoặc tuyệt vọng.
• Dễ cáu gắt, bực bội, phản ứng mạnh với những việc nhỏ.
• Cảm thấy bản thân vô dụng, thất bại hoặc là gánh nặng.
• Nhạy cảm quá mức trước lời nhận xét hoặc sự từ chối.
• Khó cảm nhận niềm vui từ những hoạt động từng yêu thích.
• Thường xuyên tự trách hoặc cảm thấy tội lỗi không phù hợp.

Thay đổi về hành vi và quan hệ xã hội

• Thu mình, hạn chế trò chuyện với cha mẹ và bạn bè.
• Không còn muốn tham gia hoạt động tập thể.
• Bỏ bê vệ sinh cá nhân hoặc những công việc thường ngày.
• Thường xuyên nghỉ học, đi học muộn hoặc né tránh đến trường.
• Xuất hiện hành vi bốc đồng, liều lĩnh hoặc sử dụng rượu bia, chất kích thích.
• Có hành vi tự gây thương tích hoặc nói về cái chết.

Thay đổi về học tập và nhận thức

• Kết quả học tập giảm sút không rõ nguyên nhân.
• Khó tập trung, hay quên, mất nhiều thời gian để hoàn thành bài.
• Thiếu động lực học tập hoặc không còn quan tâm đến tương lai.
• Khó đưa ra quyết định, kể cả với những việc đơn giản.
• Có suy nghĩ tiêu cực dai dẳng về bản thân và cuộc sống.

Biểu hiện thể chất

• Mất ngủ, khó ngủ, thức giấc nhiều lần hoặc ngủ quá nhiều.
• Ăn ít hoặc ăn nhiều hơn bình thường.
• Cân nặng thay đổi đáng kể.
• Thường xuyên mệt mỏi, thiếu năng lượng.
• Đau đầu, đau bụng hoặc có những khó chịu cơ thể không rõ nguyên nhân.

Các dấu hiệu trên cũng có thể xuất hiện trong nhiều vấn đề tâm lý, tâm thần hoặc bệnh lý cơ thể khác. Vì vậy, cha mẹ không nên tự chẩn đoán trầm cảm cho con chỉ dựa trên danh sách biểu hiện. Việc đánh giá cần xem xét thời gian tồn tại, tần suất, mức độ nghiêm trọng, hoàn cảnh xuất hiện và ảnh hưởng đến đời sống của người trẻ.

Những nội dung thường được xem xét khi đánh giá

Tùy từng trường hợp, hoạt động đánh giá có thể bao gồm:

• Trao đổi riêng với người trẻ để tìm hiểu cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.
• Thu thập thông tin từ cha mẹ hoặc người chăm sóc.
• Tìm hiểu quá trình phát triển, sức khỏe thể chất và tiền sử tâm lý – tâm thần.
• Đánh giá khả năng học tập, sinh hoạt và duy trì các mối quan hệ.
• Sử dụng thang đo hoặc bảng hỏi sàng lọc phù hợp với lứa tuổi.
• Đánh giá nguy cơ tự gây thương tích và tự sát.
• Xem xét các vấn đề tâm lý hoặc rối loạn đi kèm.
• Chỉ định thăm khám hoặc kiểm tra sức khỏe khi cần loại trừ nguyên nhân cơ thể.

Thang đo trầm cảm chỉ là một phần hỗ trợ thu thập thông tin, không thể thay thế việc thăm khám và đánh giá chuyên môn. Điểm số cao trên bài test trực tuyến cũng không đủ để khẳng định một người mắc rối loạn trầm cảm.

Cha mẹ nên hỗ trợ con như thế nào?

Khi nhận thấy con có biểu hiện bất thường, phản ứng của cha mẹ có thể ảnh hưởng lớn đến việc con có sẵn sàng chia sẻ và tiếp nhận trợ giúp hay không.

Cha mẹ nên:

• Chọn thời điểm phù hợp để trò chuyện riêng với con.
• Lắng nghe bình tĩnh, không ngắt lời hoặc vội đưa ra lời khuyên.
• Công nhận rằng cảm xúc của con là có thật.
• Tránh so sánh con với anh chị em hoặc bạn bè.
• Không cho rằng con “yếu đuối”, “lười biếng” hoặc “suy nghĩ quá nhiều”.
• Hỏi trực tiếp nếu nghi ngờ con có ý nghĩ tự làm đau bản thân.
• Đồng hành cùng con khi đến gặp chuyên gia.
• Hỗ trợ duy trì giấc ngủ, dinh dưỡng và nhịp sinh hoạt tương đối ổn định.
• Phối hợp với nhà trường khi khó khăn ảnh hưởng rõ rệt đến việc học.

Thay vì nói “Có gì đâu mà buồn”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng câu: “Dạo này bố mẹ thấy con không còn vui như trước. Bố mẹ muốn hiểu con đang trải qua điều gì và sẽ cùng con tìm sự giúp đỡ.”

Dấu hiệu cần hỗ trợ khẩn cấp

Cần xem đây là tình huống khẩn cấp nếu người trẻ:

• Nói muốn chết, muốn biến mất hoặc không muốn tiếp tục sống.
• Có kế hoạch, thời gian hoặc phương tiện để tự sát.
• Tìm kiếm cách thức tự làm hại bản thân.
• Viết lời từ biệt hoặc cho đi những đồ vật quan trọng.
• Đã thực hiện hành vi tự gây thương tích hay tự sát.
• Trở nên bình thản bất thường sau giai đoạn tuyệt vọng nghiêm trọng.
• Có biểu hiện mất kiểm soát, kích động hoặc không bảo đảm an toàn.

Trong tình huống này, không để con ở một mình; cất giữ thuốc, vật sắc nhọn và các phương tiện có thể gây nguy hiểm; đồng thời đưa con đến cơ sở cấp cứu gần nhất hoặc gọi 115. Không hứa giữ bí mật nếu sự an toàn của con đang bị đe dọa.

Tự sát là nguy cơ cần được quan tâm nghiêm túc ở thanh thiếu niên và người trẻ. WHO cho biết tự sát thuộc nhóm nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người trẻ trên toàn cầu.

Đánh giá rối loạn trầm cảm tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên được tiếp cận theo hướng toàn diện, phù hợp với đặc điểm phát triển của từng độ tuổi. Hoạt động đánh giá không chỉ tập trung vào những biểu hiện trầm cảm mà còn xem xét sức khỏe thể chất, hoàn cảnh gia đình, môi trường học tập, quan hệ xã hội và các vấn đề có thể đi kèm.

Thông qua đánh giá chuyên môn, gia đình có thể hiểu rõ hơn:

• Khó khăn cảm xúc mà con đang gặp phải.
• Mức độ ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt.
• Các yếu tố nguy cơ và yếu tố bảo vệ.
• Nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát.
• Những hỗ trợ cần thiết từ gia đình và nhà trường.
• Hướng tham vấn, trị liệu hoặc thăm khám chuyên khoa phù hợp.

Kết quả đánh giá không nhằm “gắn nhãn” cho con mà giúp gia đình hiểu đúng vấn đề và lựa chọn cách đồng hành phù hợp hơn.

Rối loạn trầm cảm ở tuổi vị thành niên có thể biểu hiện qua buồn bã, mất hứng thú, cáu gắt, thu mình, giảm kết quả học tập hoặc thay đổi giấc ngủ và ăn uống. Tuy nhiên, không thể kết luận chỉ dựa trên một vài dấu hiệu riêng lẻ.

Khi những thay đổi kéo dài, gây suy giảm hoạt động hoặc đi kèm hành vi tự gây thương tích, người trẻ cần được đánh giá sớm bởi chuyên gia. Sự thấu hiểu của gia đình cùng với hỗ trợ chuyên môn phù hợp có thể giúp con từng bước cải thiện sức khỏe tinh thần và trở lại cuộc sống thường ngày.

Nếu cha mẹ nhận thấy con có những thay đổi đáng lo ngại về cảm xúc hoặc hành vi, hãy liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch đánh giá.

Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ có mục đích cung cấp thông tin, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn trực tiếp từ bác sĩ, chuyên gia tâm lý.