Con kiểm tra cửa nhiều lần trước khi ra khỏi nhà, rửa tay liên tục hoặc thường xuyên hỏi bố mẹ để chắc chắn rằng “sẽ không có chuyện xấu xảy ra”? Những biểu hiện này có thể khiến gia đình nghĩ con chỉ cẩn thận hoặc đang lo lắng vì áp lực học tập. Tuy nhiên, nếu các suy nghĩ và hành vi lặp lại khiến con đau khổ, mất nhiều thời gian hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, gia đình nên cân nhắc đánh giá rối loạn ám ảnh cưỡng bức (OCD).

Đánh giá chuyên môn giúp làm rõ điều gì đang xảy ra với bạn trẻ, mức độ ảnh hưởng và hướng hỗ trợ phù hợp. Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận con mắc OCD.

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức ở tuổi vị thành niên là gì?

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức là tình trạng liên quan đến ý nghĩ ám ảnh, hành vi cưỡng bức hoặc cả hai:

• Ý nghĩ ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc không mong muốn, liên tục xuất hiện và gây lo âu, khó chịu.
• Hành vi cưỡng bức là những việc một người cảm thấy phải làm lặp đi lặp lại, kể cả các thao tác diễn ra trong đầu, nhằm giảm bớt cảm giác bất an hoặc ngăn một điều đáng sợ xảy ra.

Chẳng hạn, một học sinh có thể luôn lo rằng tay mình nhiễm bẩn rồi rửa tay nhiều lần. Một bạn khác có thể liên tục kiểm tra bài tập vì sợ chỉ một sai sót nhỏ sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Cảm giác nhẹ nhõm sau khi kiểm tra hoặc thực hiện nghi thức thường chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, khiến vòng lặp tiếp tục.

Dấu hiệu nào cho thấy con có thể cần được đánh giá OCD?

Biểu hiện OCD ở thanh thiếu niên không chỉ là thích sạch sẽ hoặc gọn gàng. Gia đình có thể chú ý khi con:

• Rửa tay, tắm hoặc làm sạch đồ vật lặp đi lặp lại vì lo nhiễm bẩn.
• Kiểm tra khóa cửa, thiết bị điện, bài vở hoặc tin nhắn nhiều lần dù đã biết mình làm xong.
• Phải sắp xếp đồ vật, đếm hoặc thực hiện một việc theo “đúng thứ tự” mới cảm thấy yên tâm.
• Liên tục hỏi người thân để được trấn an về cùng một nỗi lo.
• Có những ý nghĩ không mong muốn khiến con sợ hãi, xấu hổ và cố giấu đi.
• Mất nhiều thời gian cho các nghi thức, đi học muộn, khó hoàn thành bài tập hoặc né tránh một số hoạt động.

Điều đáng chú ý là mức độ đau khổ và ảnh hưởng đến cuộc sống. Việc con thích bàn học ngăn nắp hoặc đôi lúc kiểm tra lại bài không đồng nghĩa với OCD. Ngược lại, một số bạn trẻ có thể giấu các nghi thức của mình vì sợ bị hiểu lầm, nên người thân không dễ nhận ra khó khăn của con.

Khi nào nên đưa con đi đánh giá?

Gia đình nên tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần khi những suy nghĩ hoặc hành vi lặp lại:

• Xuất hiện thường xuyên, khó kiểm soát hoặc có xu hướng tăng lên.
• Khiến con lo âu, mệt mỏi, xấu hổ hay dễ cáu gắt.
• Chiếm nhiều thời gian, ảnh hưởng đến học tập, giấc ngủ, quan hệ bạn bè hoặc sinh hoạt gia đình.
• Khiến con né tránh trường học, nơi công cộng hoặc những tình huống thường ngày.
• Khiến cả gia đình phải liên tục tham gia vào các nghi thức hoặc trấn an con.

Không cần đợi đến khi việc học sa sút rõ rệt mới tìm sự hỗ trợ. Nếu con đang đau khổ vì những trải nghiệm này, việc được lắng nghe và đánh giá đã có ý nghĩa.

Cha mẹ có thể hỗ trợ con như thế nào?

Trước hết, hãy lắng nghe mà không chế giễu hoặc gọi các nghi thức của con là “kỳ quặc”. Với con, nỗi lo có thể rất thật dù người khác thấy điều đó khó hiểu. Cha mẹ có thể ghi nhận thời điểm biểu hiện xuất hiện, thời gian con dành cho các hành vi lặp lại và những ảnh hưởng trong sinh hoạt để trao đổi với chuyên gia.

Tránh ép con dừng mọi nghi thức ngay lập tức hoặc tự thực hiện các bài tập đối diện nỗi sợ khi chưa được hướng dẫn. Sau đánh giá, chuyên gia có thể đề xuất hướng hỗ trợ phù hợp; liệu pháp nhận thức hành vi có thành phần tiếp xúc và ngăn ngừa phản ứng (ERP) là một phương pháp điều trị OCD được sử dụng, và một số trường hợp có thể cần cân nhắc thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Đánh giá OCD tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Nếu những ý nghĩ ám ảnh hoặc hành vi lặp lại đang khiến con mệt mỏi, ảnh hưởng đến học tập và cuộc sống, gia đình có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn về đánh giá sức khỏe tinh thần cho thanh thiếu niên. Việc tìm hiểu toàn diện khó khăn của con là bước đầu để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Cha mẹ không cần tự xác định con có mắc OCD hay không trước khi tìm đến chuyên gia. Điều quan trọng là nhận thấy con đang gặp khó khăn và cho con cơ hội được lắng nghe, đánh giá đúng cách.