Khi những đau khổ tinh thần vượt quá khả năng ứng phó, một số người trưởng thành có thể làm tổn thương bản thân hoặc xuất hiện ý nghĩ tự sát. Người thân đôi khi khó nhận ra mức độ nghiêm trọng vì họ vẫn đi làm, giao tiếp và duy trì những sinh hoạt thường ngày. Việc được lắng nghe và tiếp cận hỗ trợ chuyên môn kịp thời có ý nghĩa quan trọng đối với sự an toàn và quá trình phục hồi.

Trị liệu hành vi tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát cho người trưởng thành hướng đến việc hiểu những khó khăn phía sau hành vi, xây dựng cách ứng phó an toàn và điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần liên quan. Kế hoạch can thiệp cần dựa trên đánh giá toàn diện, phù hợp với hoàn cảnh và nhu cầu của từng người.

Phân biệt tự gây thương tích không tự sát và hành vi tự sát

Tự gây thương tích không tự sát là hành vi cố ý làm tổn thương cơ thể nhưng không nhằm mục đích kết thúc sự sống tại thời điểm thực hiện. Hành vi này có thể liên quan đến khó khăn trong điều hòa cảm xúc, cảm giác trống rỗng hoặc mong muốn giải tỏa căng thẳng.

Hành vi tự sát có liên quan đến ý định kết thúc sự sống, bao gồm hành vi chuẩn bị hoặc thực hiện hành động với ý định đó. Ý nghĩ tự sát chưa phải là hành vi, nhưng vẫn cần được quan tâm và đánh giá.

Hai tình trạng có thể cùng xuất hiện ở một người; ý định cũng có thể thay đổi theo thời điểm. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào mức độ tổn thương bên ngoài để xác định nguy cơ. Người từng tự gây thương tích cần được hỏi trực tiếp về ý nghĩ, ý định và nhu cầu hỗ trợ hiện tại. 

Khi nào người trưởng thành cần được hỗ trợ chuyên môn?

Nên tìm kiếm sự hỗ trợ khi xuất hiện những biểu hiện như:

• Tự gây tổn thương hoặc thường xuyên có thôi thúc làm đau bản thân.
• Nói về việc muốn chết, không còn lý do để sống hoặc trở thành gánh nặng.
• Cảm thấy tuyệt vọng, mắc kẹt hoặc đau khổ tinh thần khó chịu đựng.
• Thu mình, xa cách người thân hoặc thay đổi hành vi rõ rệt.
• Có hành vi chuẩn bị, nói lời từ biệt hoặc cho đi những đồ vật quan trọng.

Các dấu hiệu cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể, đặc biệt khi mới xuất hiện hoặc tăng lên. Không có một biểu hiện riêng lẻ nào đủ để kết luận tình trạng của một người. 

Nếu người đó đang có ý định tự sát, đã chuẩn bị thực hiện hoặc vừa có hành vi gây tổn thương, cần đến khoa cấp cứu gần nhất ngay. Trong lúc tìm trợ giúp, nên có người đáng tin cậy ở bên và hỗ trợ hạn chế tiếp cận những vật dụng có thể gây nguy hiểm, nếu thực hiện được an toàn. Không chờ đến lịch hẹn trị liệu thông thường.

Các hướng trị liệu cho người trưởng thành

Trị liệu nhận thức – hành vi và giải quyết vấn đề

Can thiệp dựa trên nhận thức – hành vi (CBT) giúp người trưởng thành nhận diện những suy nghĩ, cảm xúc và tình huống liên quan đến hành vi tự gây tổn thương, đồng thời luyện tập cách ứng phó khác. Trị liệu giải quyết vấn đề có thể hỗ trợ tháo gỡ những khó khăn cụ thể trong cuộc sống. NICE khuyến nghị can thiệp có cấu trúc, phù hợp với từng cá nhân cho người lớn có hành vi tự gây tổn thương. 

Trị liệu hành vi biện chứng

Trị liệu hành vi biện chứng (DBT) tập trung vào các kỹ năng điều hòa cảm xúc, chịu đựng căng thẳng, chánh niệm và giao tiếp. Phương pháp này có bằng chứng giúp giảm hành vi cố gắng tự sát ở người trưởng thành mắc rối loạn nhân cách ranh giới. Việc lựa chọn DBT cần dựa trên đánh giá chuyên môn, không mặc định áp dụng cho mọi trường hợp. 

Điều trị những vấn đề sức khỏe tâm thần đi kèm

Nếu có trầm cảm, rối loạn liên quan đến sang chấn hoặc vấn đề sức khỏe tâm thần khác, người bệnh cần được điều trị đồng thời. Thuốc có thể được bác sĩ chỉ định cho tình trạng đi kèm; không có chỉ định dùng thuốc chỉ nhằm giảm hành vi tự gây tổn thương.

Xây dựng kế hoạch an toàn và duy trì hỗ trợ

Kế hoạch an toàn được xây dựng cùng người được hỗ trợ, ghi rõ dấu hiệu cảnh báo cá nhân, cách ứng phó, người có thể liên hệ và nơi tìm trợ giúp khi khủng hoảng. Kế hoạch cần dễ tiếp cận và được cập nhật khi hoàn cảnh thay đổi. 

Người thân có thể hỗ trợ bằng cách lắng nghe bình tĩnh, hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự sát và cùng tìm sự trợ giúp. Hỏi về tự sát không làm tăng ý nghĩ hay hành vi tự sát. Duy trì liên hệ sau khủng hoảng cũng là một phần quan trọng của hỗ trợ.

Chủ động tìm kiếm hỗ trợ để phục hồi

Việc phục hồi cần thời gian và sự phối hợp giữa người được trị liệu, chuyên gia và mạng lưới hỗ trợ. Mục tiêu không chỉ là giảm hành vi gây tổn thương mà còn giúp người trưởng thành hiểu cảm xúc, cải thiện khả năng ứng phó và xây dựng cuộc sống có ý nghĩa hơn.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp những khó khăn này, hãy chủ động tìm cơ sở chuyên khoa để được đánh giá. Bạn có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa để trao đổi nhu cầu hỗ trợ và được hướng dẫn đặt lịch phù hợp. Trường hợp có nguy cơ tức thời cần ưu tiên cấp cứu, thay vì chờ tư vấn hoặc lịch khám.