Rối loạn hoảng sợ ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên có thể xuất hiện với những cơn sợ hãi dữ dội, đột ngột kèm theo tim đập nhanh, khó thở, run rẩy, chóng mặt hoặc cảm giác mất kiểm soát. Sau một hoặc nhiều cơn hoảng sợ, nhiều bạn trẻ bắt đầu lo lắng rằng tình trạng sẽ tái diễn, từ đó né tránh trường học, nơi đông người hoặc những hoạt động trước đây vẫn tham gia bình thường.

Trị liệu rối loạn hoảng sợ cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng đến việc giúp người bệnh hiểu đúng về các biểu hiện của cơ thể, nhận diện những suy nghĩ làm gia tăng lo âu, từng bước giảm hành vi né tránh và xây dựng khả năng kiểm soát cảm xúc phù hợp.

Rối loạn hoảng sợ ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn hoảng sợ là tình trạng xuất hiện các cơn hoảng sợ tái diễn, thường xảy ra đột ngột với cảm giác sợ hãi hoặc khó chịu mạnh. Một cơn hoảng sợ có thể đi kèm nhiều biểu hiện về thể chất và tâm lý như tim đập nhanh, khó thở, chóng mặt, run, buồn nôn hoặc cảm giác sắp xảy ra điều nguy hiểm.

Không phải tất cả những người từng trải qua một cơn hoảng sợ đều mắc rối loạn hoảng sợ. Điểm đáng chú ý là sau cơn hoảng sợ, người mắc rối loạn có thể thường xuyên lo lắng về việc cơn tiếp theo xảy ra hoặc thay đổi hành vi nhằm né tránh những tình huống mà mình cho rằng có thể gây hoảng sợ.

Rối loạn hoảng sợ có thể bắt đầu từ thời kỳ thanh thiếu niên. Nếu không được nhận diện và hỗ trợ phù hợp, tình trạng này có thể ảnh hưởng tới việc học, các mối quan hệ xã hội, hoạt động gia đình và quá trình phát triển tâm lý của người trẻ.

Dấu hiệu rối loạn hoảng sợ ở tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên

Một cơn hoảng sợ thường xảy ra khá nhanh và khiến người trải qua cảm thấy rất khó chịu. Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Tim đập nhanh, mạnh hoặc hồi hộp rõ rệt.
• Khó thở, hụt hơi hoặc cảm giác nghẹn.
• Run tay chân hoặc run toàn thân.
• Chóng mặt, choáng váng, cảm giác sắp ngất.
• Đổ nhiều mồ hôi hoặc cảm thấy nóng, lạnh bất thường.
• Buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng.
• Tê hoặc cảm giác châm chích ở tay chân.
• Cảm giác mọi thứ xung quanh không thật.
• Sợ mất kiểm soát.
• Sợ mình sắp chết hoặc sắp xảy ra một điều rất nguy hiểm.

Ngoài những biểu hiện xảy ra trong cơn hoảng sợ, phụ huynh cũng cần chú ý tới những thay đổi kéo dài sau đó. Một bạn trẻ có thể liên tục hỏi về sức khỏe của mình, sợ ở một mình, ngại đi xa nhà, không muốn tới trường hoặc tránh những địa điểm từng xuất hiện cơn hoảng sợ.

Một số trường hợp còn hình thành nỗi sợ đối với những nơi mà các em cho rằng sẽ khó rời khỏi hoặc khó nhận được sự giúp đỡ nếu cơn hoảng sợ xảy ra. Việc né tránh kéo dài có thể ngày càng thu hẹp phạm vi sinh hoạt và ảnh hưởng đáng kể tới cuộc sống hằng ngày.

Rối loạn hoảng sợ ảnh hưởng thế nào đến thanh thiếu niên?

Ở tuổi vị thành niên, những thay đổi về cơ thể, cảm xúc, học tập và các mối quan hệ diễn ra đồng thời. Vì vậy, những cơn hoảng sợ tái diễn có thể gây ảnh hưởng trên nhiều phương diện.

Ảnh hưởng đến học tập

Người bệnh có thể khó tập trung vì thường xuyên chú ý tới nhịp tim, hơi thở hoặc các cảm giác bất thường trong cơ thể. Một số em sợ xảy ra cơn hoảng sợ trong lớp nên xin nghỉ học, tránh kiểm tra hoặc không tham gia hoạt động tập thể.

Gia tăng hành vi né tránh

Sau một cơn hoảng sợ, thanh thiếu niên có thể tránh:

• Đi xe buýt hoặc phương tiện công cộng.
• Ở trong lớp học đông người.
• Tham gia sự kiện hoặc hoạt động ngoại khóa.
• Đi xa khỏi nhà.
• Ở một mình.
• Tập thể dục vì sợ tim đập nhanh.
• Tới những nơi từng xuất hiện cơn hoảng sợ.

Né tránh có thể khiến các em cảm thấy an toàn trong thời gian ngắn nhưng về lâu dài lại làm nỗi sợ trở nên khó kiểm soát hơn.

Ảnh hưởng tới các mối quan hệ

Lo lắng kéo dài có thể khiến một bạn trẻ trở nên thu mình, phụ thuộc nhiều hơn vào cha mẹ hoặc hạn chế gặp bạn bè. Gia đình cũng có thể gặp khó khăn khi không hiểu vì sao con liên tục từ chối những hoạt động trước đây vẫn tham gia bình thường.

Tăng nguy cơ xuất hiện vấn đề tâm lý khác

Theo American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP), một số trẻ em và thanh thiếu niên mắc rối loạn hoảng sợ có thể đồng thời gặp trầm cảm hoặc các vấn đề khác về sức khỏe tinh thần.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá và trị liệu rối loạn hoảng sợ?

Phụ huynh nên cân nhắc đưa con tới cơ sở chuyên môn khi nhận thấy một hoặc nhiều tình trạng sau:

• Cơn hoảng sợ xuất hiện nhiều lần.
• Thanh thiếu niên thường xuyên sợ cơn hoảng sợ sẽ quay trở lại.
• Các em bắt đầu né tránh đi học, đi chơi hoặc những nơi đông người.
• Luôn cần người thân ở bên vì sợ xảy ra vấn đề.
• Lo lắng ảnh hưởng đáng kể tới học tập và sinh hoạt.
• Thường xuyên tới cơ sở y tế vì hồi hộp, khó thở, chóng mặt nhưng chưa xác định được nguyên nhân thể chất.
• Tâm trạng thay đổi rõ rệt, thu mình hoặc mất hứng thú với hoạt động thường ngày.

Những biểu hiện giống cơn hoảng sợ đôi khi cũng có thể liên quan đến vấn đề sức khỏe thể chất. Vì vậy, không nên tự kết luận chỉ dựa trên một vài dấu hiệu. AACAP khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên có triệu chứng hoảng sợ cần được đánh giá phù hợp để loại trừ các nguyên nhân sức khỏe khác và xác định vấn đề tâm lý – tâm thần đi kèm nếu có.

Trị liệu rối loạn hoảng sợ cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng đến điều gì?

Mục tiêu trị liệu không đơn thuần là làm cho cảm giác lo lắng biến mất ngay lập tức. Quan trọng hơn, người trẻ cần từng bước hiểu điều gì đang diễn ra với cơ thể và tâm trí của mình, đồng thời hình thành cách phản ứng thích nghi hơn khi cảm giác hoảng sợ xuất hiện.

Hiểu đúng về cơn hoảng sợ

Khi tim đập nhanh hoặc khó thở, một số bạn trẻ có thể nghĩ rằng mình đang gặp nguy hiểm nghiêm trọng. Chính cách diễn giải này làm nỗi sợ tăng lên và kéo theo nhiều biểu hiện cơ thể hơn.

Trị liệu giúp người bệnh hiểu mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc, phản ứng cơ thể và hành vi. Việc nhận diện đúng các biểu hiện giúp giảm sự sợ hãi đối với chính những cảm giác trong cơ thể.

Nhận diện suy nghĩ làm gia tăng hoảng sợ

Một số suy nghĩ thường gặp có thể là:

“Tim mình đập nhanh thế này chắc có chuyện nguy hiểm.”

“Nếu mình khó thở trước mặt mọi người thì sẽ rất xấu hổ.”

“Nếu cơn hoảng sợ xảy ra ở trường, mình sẽ không thể kiểm soát được.”

Trong trị liệu, chuyên gia có thể hỗ trợ người bệnh nhận diện những cách suy nghĩ này và xây dựng cách nhìn nhận phù hợp hơn.

Giảm hành vi né tránh

Khi sợ xảy ra cơn hoảng sợ, thanh thiếu niên thường muốn tránh hoàn toàn tình huống gây lo lắng. Tuy nhiên, nếu việc né tránh ngày càng nhiều, các em có thể mất dần sự tự tin và trở nên phụ thuộc vào người khác.

Trị liệu có thể hỗ trợ người bệnh từng bước đối diện với những tình huống gây lo lắng ở mức độ phù hợp thay vì tiếp tục thu hẹp hoạt động của mình.

Tăng khả năng điều hòa cảm xúc

Thanh thiếu niên được hỗ trợ nhận biết mức độ căng thẳng của bản thân, chú ý tới những yếu tố làm lo âu tăng lên và thực hành những kỹ năng phù hợp để ứng phó khi cảm xúc trở nên quá mạnh.

Khôi phục hoạt động học tập và xã hội

Một mục tiêu quan trọng khác là giúp người trẻ dần quay trở lại những hoạt động từng bị gián đoạn như đến trường, gặp bạn bè, tham gia hoạt động ngoại khóa hoặc tự thực hiện những công việc phù hợp với độ tuổi.

Các phương pháp có thể được sử dụng trong trị liệu rối loạn hoảng sợ

Phương pháp trị liệu cần được lựa chọn dựa trên đặc điểm, mức độ triệu chứng và nhu cầu của từng trường hợp.

Liệu pháp nhận thức hành vi – CBT

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một trong những phương pháp được sử dụng phổ biến đối với rối loạn hoảng sợ. CBT tập trung vào mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, từ đó giúp người bệnh thay đổi cách phản ứng với những cảm giác liên quan tới lo âu và hoảng sợ.

Đối với các rối loạn lo âu ở trẻ em và thanh thiếu niên, AACAP cũng xác định CBT là một hình thức trị liệu tâm lý có bằng chứng hỗ trợ và được sử dụng rộng rãi.

Kỹ thuật tiếp xúc

Một số trường hợp có thể được áp dụng những kỹ thuật tiếp xúc phù hợp trong khuôn khổ CBT nhằm giúp người bệnh dần đối diện với tình huống hoặc cảm giác cơ thể mà trước đó các em thường né tránh.

Mục tiêu không phải ép người trẻ đối diện với nỗi sợ một cách đột ngột mà giúp các em từng bước nhận ra rằng cảm giác lo âu có thể được dung nạp và kiểm soát.

Hướng dẫn kỹ năng kiểm soát căng thẳng

Tùy từng trường hợp, chuyên gia có thể hướng dẫn các kỹ năng liên quan đến nhận biết cảm xúc, điều chỉnh hơi thở, thư giãn hoặc quản lý căng thẳng nhằm hỗ trợ thanh thiếu niên chủ động hơn khi nhận thấy lo âu gia tăng.

Can thiệp và hỗ trợ gia đình

Gia đình có vai trò quan trọng trong quá trình trị liệu. Phụ huynh có thể được hướng dẫn cách phản ứng khi con xuất hiện cơn hoảng sợ, cách khuyến khích con từng bước trở lại hoạt động thường ngày và hạn chế vô tình củng cố hành vi né tránh.

Vai trò của cha mẹ khi con mắc rối loạn hoảng sợ

Khi chứng kiến con khó thở, run rẩy hoặc nói rằng mình sắp gặp nguy hiểm, phụ huynh thường rất lo lắng. Tuy nhiên, phản ứng của người lớn có thể ảnh hưởng đáng kể tới cách thanh thiếu niên nhìn nhận những trải nghiệm này.

Cha mẹ nên:

• Lắng nghe cảm giác của con thay vì cho rằng con đang “nghĩ quá nhiều”.
• Giữ thái độ bình tĩnh khi con xuất hiện cơn hoảng sợ.
• Không ép con phải vượt qua nỗi sợ ngay lập tức.
• Đồng thời tránh để con né tránh tất cả những tình huống gây lo lắng.
• Duy trì giờ ngủ, học tập và sinh hoạt tương đối ổn định.
• Trao đổi với chuyên gia nếu biểu hiện kéo dài hoặc ảnh hưởng tới cuộc sống.
• Phối hợp với nhà trường khi việc đi học của con bị gián đoạn.

Sự hỗ trợ nhất quán từ gia đình có thể giúp thanh thiếu niên cảm thấy an toàn hơn và thuận lợi hơn khi thực hành những kỹ năng đã được học trong trị liệu.

Rối loạn hoảng sợ ở thanh thiếu niên có điều trị được không?

Rối loạn hoảng sợ là tình trạng có thể điều trị. Với phương pháp phù hợp, nhiều người có thể học được cách kiểm soát các cơn hoảng sợ, giảm sự lo lắng về cơn tiếp theo và dần quay trở lại những hoạt động từng né tránh.

Hiệu quả trị liệu có thể khác nhau giữa từng trường hợp và phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, vấn đề đi kèm, sự phối hợp của gia đình cũng như khả năng duy trì các kỹ năng đã được hướng dẫn.

Do đó, khi nhận thấy các cơn hoảng sợ tái diễn hoặc ảnh hưởng rõ rệt tới việc học và sinh hoạt, gia đình nên đưa thanh thiếu niên tới cơ sở chuyên môn để được đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung xử lý từng triệu chứng riêng lẻ.

Trị liệu rối loạn hoảng sợ cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên có biểu hiện hoảng sợ được tiếp cận theo hướng đánh giá toàn diện, xem xét đồng thời các triệu chứng cảm xúc, hành vi, hoạt động học tập, mối quan hệ gia đình – xã hội và những vấn đề sức khỏe tinh thần có thể đi kèm.

Dựa trên kết quả đánh giá và đặc điểm riêng của từng trường hợp, chuyên gia xây dựng định hướng hỗ trợ và trị liệu phù hợp. Mục tiêu là giúp người trẻ hiểu rõ hơn về các phản ứng của bản thân, cải thiện khả năng kiểm soát lo âu, giảm hành vi né tránh và từng bước lấy lại sự chủ động trong học tập cũng như cuộc sống.

Nếu con thường xuyên xuất hiện những cơn sợ hãi đột ngột, tim đập nhanh, khó thở, chóng mặt hoặc ngày càng né tránh trường học và các hoạt động xã hội vì sợ cơn hoảng sợ tái diễn, cha mẹ có thể chủ động cho con được đánh giá chuyên môn để xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp.

Phòng khám Tâm thần Yên Hòa – Đồng hành cùng cha mẹ để hiểu đúng những khó khăn phía sau hành vi và cảm xúc của con.