Tuổi già có thể đi cùng nhiều thay đổi về sức khỏe, vai trò trong gia đình và các mối quan hệ. Khi nghỉ hưu, sống xa con cháu hoặc mất người thân, một số người cao tuổi thường xuyên lo lắng, buồn bã, tự trách hoặc cảm thấy mình trở thành gánh nặng. Những khó khăn này cần được lắng nghe và đánh giá phù hợp, thay vì mặc nhiên xem là điều phải chấp nhận khi lớn tuổi.

Trị liệu cảm xúc – hành vi hợp lý cho người cao tuổi là một hướng tiếp cận tâm lý giúp người tham gia nhận diện những niềm tin cứng nhắc đang làm tăng căng thẳng, xây dựng cách nhìn linh hoạt hơn và thực hành các hành vi có ích trong cuộc sống hằng ngày.

Trị liệu cảm xúc – hành vi hợp lý là gì?

Trị liệu cảm xúc – hành vi hợp lý, tên tiếng Anh là Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), do nhà tâm lý học Albert Ellis phát triển và thuộc nhóm trị liệu nhận thức – hành vi. Phương pháp chú trọng mối liên hệ giữa cách suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, đặc biệt là những yêu cầu tuyệt đối mà một người đặt ra cho bản thân, người khác hoặc cuộc sống. 

Ở người cao tuổi, những niềm tin cần được khám phá có thể là:

• “Tôi phải tự làm được mọi việc, nhờ người khác nghĩa là tôi vô dụng.”
• “Con cháu phải luôn ở bên thì mới chứng tỏ chúng thương tôi.”
• “Tôi đã già nên không còn việc gì có ý nghĩa.”
• “Nếu sức khỏe giảm sút, tôi sẽ không thể chịu đựng được.”

Trong trị liệu, chuyên gia cùng người tham gia xem xét mức độ thực tế và hữu ích của các niềm tin này. Mục tiêu là hình thành cách suy nghĩ mềm dẻo hơn, đồng thời giữ sự tôn trọng đối với trải nghiệm, giá trị sống và hoàn cảnh của mỗi người.

REBT có thể hỗ trợ những khó khăn nào ở người cao tuổi?

REBT có thể được cân nhắc trong kế hoạch hỗ trợ lo âu, buồn chán, tự trách, tức giận và các khó khăn cảm xúc liên quan đến cách diễn giải tình huống. Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên đánh giá chuyên môn; không nên mặc định rằng mọi trường hợp lo âu hoặc trầm cảm ở người cao tuổi đều phù hợp với REBT. Tài liệu của Bộ Cựu chiến binh Hoa Kỳ cũng trình bày hướng can thiệp dựa trên REBT cho lo âu và trầm cảm. 

Lo âu về sức khỏe và tương lai

Người cao tuổi có thể lo sợ bệnh tiến triển, mất khả năng tự chăm sóc hoặc phải phụ thuộc vào gia đình. Trong quá trình trị liệu, chuyên gia có thể giúp phân biệt những vấn đề cần xử lý thực tế với các dự đoán cực đoan, từ đó xây dựng cách ứng phó phù hợp hơn.

Buồn chán và cảm giác mất giá trị

Sau nghỉ hưu hoặc khi sức khỏe giảm sút, một số người đồng nhất giá trị bản thân với khả năng làm việc, kiếm tiền hay chăm sóc con cháu. REBT có thể tập trung vào những đánh giá toàn diện như “Tôi không còn làm được như trước nên tôi chẳng có giá trị”, kết hợp với việc tìm lại hoạt động có ý nghĩa.

Căng thẳng trong quan hệ gia đình

Khoảng cách thế hệ, khác biệt trong cách sống hoặc kỳ vọng về sự quan tâm dễ dẫn đến tủi thân và tức giận. Các buổi trị liệu có thể giúp người tham gia diễn đạt mong muốn rõ ràng hơn, xem xét kỳ vọng và lựa chọn cách giao tiếp phù hợp.

Khó thích nghi với thay đổi cuộc sống

Nghỉ hưu, chuyển nơi ở, sống một mình hoặc mất người thân đều có thể gây xáo trộn. Khi cân nhắc REBT, chuyên gia cần dành chỗ cho nỗi buồn và những khó khăn thực tế, đồng thời giúp người cao tuổi từng bước điều chỉnh sinh hoạt và tìm nguồn hỗ trợ.

Trị liệu REBT cho người cao tuổi được thực hiện như thế nào?

Đánh giá toàn diện trước khi can thiệp

Trước khi lựa chọn phương pháp, cần tìm hiểu triệu chứng, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, hoàn cảnh gia đình, bệnh lý cơ thể, thuốc đang sử dụng và khả năng nhận thức. Một dấu hiệu riêng lẻ như mất ngủ, ít nói hoặc hay lo lắng chưa đủ để kết luận người cao tuổi mắc rối loạn tâm lý.

Trầm cảm có thể xuất hiện ở tuổi già nhưng không phải phần tất yếu của quá trình lão hóa. Điều trị có thể bao gồm trị liệu tâm lý, thuốc hoặc phối hợp cả hai tùy tình trạng.

Nhận diện tình huống, niềm tin và phản ứng

Chuyên gia có thể sử dụng mô hình ABC để cùng người tham gia tìm hiểu:

Mô hình giúp khám phá cách niềm tin góp phần vào phản ứng cảm xúc và hành vi. Những yếu tố như cô đơn, sức khỏe và mức độ hỗ trợ thực tế vẫn cần được xem xét đầy đủ.

Xây dựng cách nhìn linh hoạt hơn

Với ví dụ trên, chuyên gia có thể cùng người cao tuổi tìm hiểu: Có lời giải thích nào khác cho việc con cháu chưa về thăm? Người tham gia có thể bày tỏ nhu cầu được quan tâm bằng cách nào?

Một cách nhìn thay thế có thể là: “Tôi buồn vì mong được gặp con cháu. Chúng chưa về tuần này chưa đủ để kết luận rằng chúng không thương tôi. Tôi có thể gọi điện và cùng thống nhất thời gian gặp.”

Thực hành hành vi phù hợp

Tùy mục tiêu và sức khỏe, các hoạt động thực hành có thể gồm:

• Chủ động liên hệ với người thân hoặc bạn bè.
• Duy trì hoạt động yêu thích, phù hợp khả năng.
• Tập diễn đạt nhu cầu và đề nghị giúp đỡ.
• Ghi lại tình huống gây khó chịu cùng cách ứng phó.
• Từng bước tham gia lại những hoạt động đang né tránh.

Bài tập nên ngắn, rõ và gắn với đời sống. Khi có khó khăn về nghe, nhìn, ghi nhớ hoặc tập trung, chuyên gia cần điều chỉnh cách hướng dẫn và đánh giá mức độ phù hợp của phương pháp.

Những lưu ý khi áp dụng REBT cho người cao tuổi

Trị liệu cần tôn trọng cảm xúc và trải nghiệm sống. Người cao tuổi cần có cơ hội kể về nỗi buồn, sự thất vọng và những điều họ đang phải đối mặt. Việc xem xét niềm tin nên diễn ra trên tinh thần hợp tác, tránh khiến người tham gia cảm thấy bị phê phán hoặc quy trách nhiệm cho tình trạng của mình.

Mục tiêu cần cụ thể và khả thi. Thay vì đặt yêu cầu “không còn lo lắng”, có thể hướng đến giảm thời gian suy nghĩ lặp lại, giao tiếp rõ hơn với gia đình hoặc duy trì một hoạt động có ý nghĩa mỗi ngày.

Gia đình có thể tham gia khi người cao tuổi đồng ý. Người thân có thể hỗ trợ việc đi khám, thực hành và tạo môi trường giao tiếp thuận lợi. Sự hỗ trợ cần đi cùng tôn trọng quyền lựa chọn của người tham gia.

Kế hoạch điều trị cần được theo dõi và điều chỉnh. Không có số buổi cố định phù hợp cho tất cả mọi người. Khi có triệu chứng nặng, suy giảm nhận thức hoặc bệnh lý cơ thể đi kèm, cần phối hợp đánh giá và chăm sóc chuyên môn phù hợp.

Tìm kiếm hỗ trợ tâm lý phù hợp cho người cao tuổi

Trị liệu cảm xúc – hành vi hợp lý cho người cao tuổi hướng đến việc giúp người tham gia hiểu rõ những niềm tin đang làm tăng khó khăn cảm xúc, xây dựng cách nhìn linh hoạt và thực hành thay đổi trong đời sống. Mức độ phù hợp cần được xác định thông qua đánh giá toàn diện, có tính đến sức khỏe, khả năng nhận thức và nhu cầu cá nhân.

Nếu ông bà hoặc cha mẹ đang gặp lo âu, buồn chán hay khó thích nghi với những thay đổi của tuổi già, gia đình có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa để tìm hiểu dịch vụ đánh giá và tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp.