Tuổi thanh thiếu niên thường đi kèm với nhiều thay đổi về tâm sinh lý. Các em có thể trở nên nhạy cảm, bốc đồng, muốn khẳng định bản thân hoặc đôi lúc không tuân thủ quy định. Tuy nhiên, nếu những hành vi như đánh nhau, bắt nạt, nói dối, trốn học hoặc phá hoại tài sản diễn ra thường xuyên, con có thể cần được đánh giá về rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên.

Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn hành vi là tình trạng một người có những hành vi lặp đi lặp lại, xâm phạm quyền lợi của người khác hoặc vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực, quy tắc phù hợp với độ tuổi.

Những biểu hiện này có thể xuất hiện trong nhiều môi trường như gia đình, trường học và cộng đồng. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập, các mối quan hệ, quá trình hình thành nhân cách và khả năng hòa nhập xã hội của người ở tuổi vị thành niên.

Việc xác định rối loạn hành vi cần được thực hiện bởi người có chuyên môn. Phụ huynh không nên vội kết luận chỉ dựa trên một vài hành động riêng lẻ của con.

Phân biệt rối loạn hành vi với sự nghịch ngợm thông thường

Một bạn trẻ nghịch ngợm, tranh cãi với cha mẹ hoặc đôi lúc vi phạm quy định chưa đồng nghĩa với việc mắc rối loạn hành vi. Đây có thể chỉ là những phản ứng nhất thời trong quá trình trưởng thành và học cách kiểm soát cảm xúc.

Vấn đề cần được chú ý khi hành vi:

• Lặp đi lặp lại trong một khoảng thời gian dài.
• Có mức độ nghiêm trọng, vượt quá sự nghịch ngợm thông thường.
• Xâm phạm quyền lợi, sự an toàn hoặc tài sản của người khác.
• Xuất hiện trong nhiều môi trường khác nhau.
• Ảnh hưởng đáng kể đến việc học, sinh hoạt gia đình và các mối quan hệ xã hội.
• Không cải thiện dù đã được nhắc nhở và hỗ trợ.

Quá trình đánh giá toàn diện sẽ giúp phân biệt giữa những hành vi mang tính giai đoạn với một vấn đề cần được can thiệp chuyên môn.

Dấu hiệu rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên

Biểu hiện của rối loạn hành vi có thể khác nhau ở mỗi người. Một số dấu hiệu phụ huynh và giáo viên cần chú ý gồm:

• Thường xuyên gây gổ hoặc đánh nhau.
• Bắt nạt, đe dọa hoặc làm tổn thương người khác.
• Có hành vi hung hăng với người hoặc động vật.
• Nhiều lần nói dối để đạt được mục đích hoặc trốn tránh trách nhiệm.
• Lấy đồ hoặc tiền không thuộc về mình.
• Trốn học, bỏ tiết hoặc thường xuyên không đến trường.
• Bỏ nhà hoặc đi qua đêm mà không thông báo.
• Cố ý phá hoại tài sản.
• Vi phạm nghiêm trọng quy định của gia đình hoặc nhà trường.
• Có hành vi bốc đồng, liều lĩnh hoặc gây nguy hiểm.
• Không nhận trách nhiệm và thường đổ lỗi cho người khác.
• Ít thể hiện sự hối lỗi sau khi gây ra hậu quả.

Một biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để xác định con mắc rối loạn hành vi. Bác sĩ hoặc chuyên gia cần xem xét mức độ, tần suất, thời gian kéo dài, hoàn cảnh xuất hiện và hậu quả của những hành động đó.

Nguyên nhân nào dẫn đến rối loạn hành vi?

Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên thường không bắt nguồn từ một nguyên nhân duy nhất. Tình trạng này có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố như:

• Khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc và kiểm soát xung động.
• Môi trường gia đình thiếu ổn định hoặc thường xuyên xảy ra xung đột.
• Phương pháp giáo dục không nhất quán hoặc hình phạt quá nghiêm khắc.
• Con từng bị bạo lực, bắt nạt, bỏ bê hoặc trải qua sang chấn tâm lý.
• Ảnh hưởng tiêu cực từ bạn bè và môi trường xã hội.
• Khó khăn trong học tập hoặc thường xuyên gặp thất bại ở trường.
• Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).
• Các vấn đề về lo âu, trầm cảm hoặc sức khỏe tâm thần khác.
• Sử dụng rượu bia, thuốc lá hoặc chất gây nghiện.

Xác định đúng các yếu tố liên quan là cơ sở quan trọng để xây dựng hướng can thiệp phù hợp với từng trường hợp.

Vì sao cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ trừng phạt?

Khi con liên tục vi phạm quy tắc, người lớn thường có xu hướng tăng mức phạt với mong muốn con thay đổi. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào hình phạt, các em có thể trở nên chống đối, tìm cách che giấu hành vi hoặc ngày càng mất kết nối với gia đình.

Trong nhiều trường hợp, hành vi tiêu cực là cách người ở tuổi vị thành niên phản ứng với những khó khăn mà bản thân chưa biết diễn đạt hoặc kiểm soát. Vì vậy, bên cạnh việc thiết lập giới hạn rõ ràng, cha mẹ cần tìm hiểu nguyên nhân và hướng dẫn con chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Gia đình có thể:

• Giữ thái độ bình tĩnh khi trao đổi với con.
• Thống nhất các quy tắc cụ thể và phù hợp với độ tuổi.
• Áp dụng hậu quả hợp lý, nhất quán và không mang tính xúc phạm.
• Ghi nhận khi con có sự tiến bộ hoặc hành vi tích cực.
• Dành thời gian lắng nghe những khó khăn mà con đang trải qua.
• Phối hợp với giáo viên để theo dõi các biểu hiện tại trường.
• Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi tình trạng kéo dài.

Khi nào nên đưa con đi khám?

Phụ huynh nên đưa con đi đánh giá khi các hành vi vi phạm diễn ra thường xuyên, ngày càng nghiêm trọng hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống.

Các em cần được hỗ trợ sớm nếu xuất hiện một trong những biểu hiện sau:

• Thường xuyên gây thương tích cho bản thân hoặc người khác.
• Mang theo hoặc sử dụng vật có khả năng gây nguy hiểm.
• Có hành vi phá hoại nghiêm trọng.
• Bỏ học hoặc bỏ nhà nhiều lần.
• Sử dụng rượu bia hoặc chất gây nghiện.
• Có dấu hiệu trầm cảm, tự làm đau hoặc nhắc đến tự sát.
• Gia đình và nhà trường không còn kiểm soát được tình hình.

Nếu con có nguy cơ gây nguy hiểm ngay lập tức cho bản thân hoặc người khác, gia đình cần bảo đảm an toàn và đưa con đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp.

Đánh giá rối loạn hành vi tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, người đến khám được đánh giá toàn diện thay vì chỉ xem xét một hành vi riêng lẻ. Bác sĩ có thể tìm hiểu các biểu hiện tại nhà, trường học và trong những mối quan hệ xã hội.

Thông tin từ con, cha mẹ, người chăm sóc và giáo viên có thể giúp bác sĩ đánh giá mức độ khó khăn, các yếu tố liên quan cũng như những vấn đề sức khỏe tâm thần đi kèm. Dựa trên kết quả thăm khám, người bệnh và gia đình sẽ được tư vấn hướng can thiệp phù hợp.

Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên không nên được nhìn nhận đơn thuần là sự hư hỏng hoặc thiếu kỷ luật. Việc đánh giá đúng nguyên nhân và can thiệp sớm có thể giúp trẻ kiểm soát hành vi, cải thiện các mối quan hệ và phát triển theo hướng tích cực hơn. Phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch thăm khám.