Ở tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên, các hoạt động như chơi game, sử dụng mạng xã hội, xem video, mua sắm trực tuyến hay sử dụng thiết bị điện tử có thể chiếm nhiều thời gian trong ngày. Tuy nhiên, không phải cứ sử dụng nhiều là mắc rối loạn nghiện hành vi. Vấn đề cần được quan tâm khi bạn trẻ dần mất khả năng kiểm soát hành vi, ưu tiên hoạt động đó hơn học tập, nghỉ ngơi và các mối quan hệ, đồng thời vẫn tiếp tục dù đã xuất hiện nhiều hậu quả tiêu cực.

Trị liệu rối loạn nghiện hành vi cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng tới việc giúp các em nhận diện yếu tố thúc đẩy hành vi, tăng khả năng tự kiểm soát, điều chỉnh cảm xúc và từng bước xây dựng lại nhịp sinh hoạt lành mạnh.

Rối loạn nghiện hành vi ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn nghiện hành vi là tình trạng một người lặp đi lặp lại một hành vi mang tính tưởng thưởng đến mức khó kiểm soát, từ đó gây ảnh hưởng đáng kể đến học tập, gia đình, các mối quan hệ hoặc những lĩnh vực quan trọng khác trong cuộc sống.

Theo ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rối loạn do hành vi gây nghiện là một nhóm riêng. Trong đó, rối loạn cờ bạc và rối loạn chơi game là những chẩn đoán được phân loại cụ thể.

Đối với rối loạn chơi game, WHO nhấn mạnh ba đặc điểm nổi bật gồm:

• Khó kiểm soát việc chơi game.
• Game ngày càng được ưu tiên hơn các hoạt động và sở thích khác.
• Tiếp tục hoặc gia tăng chơi game dù đã xuất hiện hậu quả tiêu cực.

Các biểu hiện phải gây suy giảm đáng kể về chức năng cá nhân, gia đình, xã hội, học tập hoặc những lĩnh vực quan trọng khác mới được xem xét về mặt chẩn đoán.

Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào số giờ sử dụng điện thoại, máy tính hoặc chơi game để kết luận con “nghiện”.

Những biểu hiện có thể gợi ý rối loạn nghiện hành vi

Biểu hiện của mỗi bạn trẻ có thể khác nhau tùy hành vi, mức độ và hoàn cảnh. Gia đình có thể lưu ý khi xuất hiện nhiều thay đổi kéo dài như:

• Khó tự dừng hoặc giảm hành vi dù đã nhiều lần cố gắng.
• Thường xuyên nghĩ đến game hoặc hoạt động yêu thích ngay cả khi đang làm việc khác.
• Dành ngày càng nhiều thời gian cho một hành vi, làm giảm thời gian học tập, vận động hoặc giao tiếp.
• Cáu gắt, bồn chồn hoặc phản ứng mạnh khi bị hạn chế thiết bị hay ngăn thực hiện hành vi.
• Mất hứng thú với những hoạt động trước đây từng yêu thích.
• Thức khuya, đảo lộn giờ ngủ hoặc bỏ bữa để tiếp tục hoạt động.
• Kết quả học tập giảm sút, thường xuyên đi học muộn hoặc bỏ bê nhiệm vụ.
• Thu mình khỏi gia đình và bạn bè.
• Che giấu hoặc nói không đúng về thời gian thực tế dành cho hành vi.
• Tiếp tục hành vi dù biết rõ nó đang ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập hoặc các mối quan hệ.
• Sử dụng game, Internet hoặc một hành vi nào đó như cách chủ yếu để trốn tránh buồn chán, căng thẳng, cô đơn hay cảm xúc khó chịu.

Một hoặc vài dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để xác định rối loạn. Việc đánh giá cần xem xét tổng thể mức độ kiểm soát, thời gian kéo dài, những hậu quả đã xuất hiện và các vấn đề tâm lý đi kèm.

Vì sao trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên dễ gặp vấn đề với hành vi gây nghiện?

Giai đoạn vị thành niên và thanh thiếu niên có nhiều thay đổi về thể chất, cảm xúc, nhận thức và các mối quan hệ xã hội. Đây cũng là giai đoạn khả năng tự điều chỉnh và kiểm soát xung động vẫn đang tiếp tục hoàn thiện.

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ hình thành hành vi khó kiểm soát gồm:

Khó điều chỉnh cảm xúc

Một số bạn trẻ tìm đến game, mạng xã hội hoặc Internet để giảm căng thẳng, buồn bã, cô đơn hoặc lo âu. Khi hành vi này liên tục mang lại cảm giác dễ chịu tức thời, các em có thể ngày càng phụ thuộc vào nó như một cách đối phó với cảm xúc.

Thiếu những hoạt động thay thế

Khi đời sống hàng ngày thiếu vận động, sở thích, giao tiếp xã hội hoặc những hoạt động mang lại cảm giác thành công, các hoạt động trực tuyến dễ trở thành nguồn giải trí và phần thưởng chính.

Áp lực học tập và các mối quan hệ

Áp lực điểm số, kỳ vọng của gia đình, xung đột bạn bè hoặc khó khăn trong việc hòa nhập cũng có thể khiến một số học sinh tìm đến thế giới trực tuyến như một nơi để tạm thời né tránh vấn đề.

Khó khăn tâm lý đi kèm

Lo âu, trầm cảm, ADHD, rối loạn giấc ngủ hoặc những khó khăn về hành vi và cảm xúc có thể đồng thời xuất hiện với hành vi sử dụng game hay Internet mất kiểm soát.

Bởi vậy, trị liệu không nên chỉ tập trung vào việc “cắt điện thoại” hay giảm thời gian sử dụng thiết bị mà cần tìm hiểu điều gì đang duy trì hành vi đó.

Khi nào nên cân nhắc trị liệu rối loạn nghiện hành vi?

Gia đình nên cân nhắc đưa con đến cơ sở chuyên môn khi hành vi bắt đầu gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, chẳng hạn:

• Không thể tự kiểm soát dù đã có nhiều cam kết giảm.
• Học tập hoặc sinh hoạt bị đảo lộn rõ rệt.
• Thường xuyên thức đêm để chơi game hoặc sử dụng Internet.
• Xung đột giữa cha mẹ và con ngày càng nghiêm trọng.
• Bạn trẻ gần như từ bỏ những sở thích và hoạt động ngoài đời thực.
• Ít giao tiếp, thu mình hoặc giảm kết nối với bạn bè.
• Xuất hiện cáu gắt, lo âu, buồn bã hoặc hành vi bốc đồng đáng kể.
• Hành vi tiếp tục dù đã gây hậu quả rõ ràng.

Đặc biệt, nếu bạn trẻ đồng thời xuất hiện ý nghĩ tự làm tổn thương bản thân, ý nghĩ tự sát hoặc hành vi nguy hiểm, gia đình cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn sớm.

Vai trò của gia đình trong trị liệu nghiện hành vi

Đối với trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên, môi trường gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình thay đổi.

Cha mẹ có thể được hướng dẫn cách:

• Thiết lập giới hạn rõ ràng nhưng phù hợp với độ tuổi.
• Thống nhất nguyên tắc sử dụng thiết bị trong gia đình.
• Giảm cách giao tiếp mang tính đổ lỗi hoặc chỉ trích.
• Lắng nghe nguyên nhân khiến con tìm đến game hoặc Internet.
• Khuyến khích các hoạt động ngoại tuyến.
• Duy trì lịch ngủ và sinh hoạt ổn định.
• Ghi nhận những thay đổi tích cực, kể cả khi còn nhỏ.

Việc đột ngột tịch thu hoàn toàn điện thoại hoặc máy tính trong mọi trường hợp có thể làm gia tăng xung đột mà chưa giải quyết được nguyên nhân gốc rễ. Cách can thiệp cần được điều chỉnh theo mức độ khó khăn và hoàn cảnh của từng gia đình.

Trị liệu có cần yêu cầu trẻ ngừng hoàn toàn game và Internet không?

Không phải lúc nào mục tiêu cũng là ngừng hoàn toàn.

Game, Internet và mạng xã hội hiện là một phần trong học tập, giao tiếp và giải trí của nhiều bạn trẻ. WHO cũng lưu ý rằng phần lớn những người chơi game không mắc rối loạn chơi game; vấn đề chỉ xuất hiện ở một tỷ lệ nhỏ khi hành vi gây ảnh hưởng đáng kể đến chức năng hàng ngày.

Vì vậy, mục tiêu phù hợp hơn trong nhiều trường hợp là giúp bạn trẻ:

• Kiểm soát được thời gian sử dụng.
• Không để hành vi lấn át học tập và cuộc sống.
• Giữ lịch ngủ, ăn uống và vận động ổn định.
• Duy trì các mối quan hệ ngoài đời thực.
• Có nhiều phương thức điều chỉnh cảm xúc khác nhau.

Vì sao cần đánh giá toàn diện trước khi trị liệu?

Một biểu hiện như chơi game nhiều, thức khuya hoặc cáu gắt khi bị thu điện thoại có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

Chẳng hạn, đằng sau hành vi đó có thể là:

• Rối loạn lo âu.
• Trầm cảm.
• ADHD.
• Khó khăn trong quan hệ bạn bè.
• Áp lực học tập.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Xung đột gia đình.
• Khó khăn về kỹ năng xã hội hoặc điều hòa cảm xúc.

Do đó, đánh giá toàn diện giúp xác định vấn đề chính, những khó khăn đi kèm và mức độ ảnh hưởng đến chức năng của bạn trẻ. WHO cũng nhấn mạnh rằng chẩn đoán chính xác thường là bước đầu tiên để lựa chọn chăm sóc và điều trị phù hợp.

Đồng hành cùng trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên vượt qua rối loạn nghiện hành vi

Khi một bạn trẻ dành quá nhiều thời gian cho game, điện thoại hay Internet, phản ứng đầu tiên của gia đình thường là cấm đoán. Tuy nhiên, hành vi khó kiểm soát đôi khi chỉ là phần dễ nhìn thấy của những khó khăn sâu hơn về cảm xúc, học tập hoặc các mối quan hệ.

Trị liệu rối loạn nghiện hành vi cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên cần hướng đến cả hành vi hiện tại lẫn các yếu tố đang duy trì nó. Khi được đánh giá đúng và hỗ trợ phù hợp, bạn trẻ có thể từng bước tăng khả năng tự kiểm soát, phát triển kỹ năng quản lý cảm xúc và xây dựng lại sự cân bằng giữa học tập, giải trí, gia đình và các mối quan hệ.

Nếu cha mẹ nhận thấy con ngày càng khó kiểm soát một hành vi, sinh hoạt bị đảo lộn hoặc học tập và quan hệ xã hội bị ảnh hưởng, có thể cân nhắc đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá tâm lý toàn diện và tư vấn hướng can thiệp phù hợp, thay vì chỉ dựa vào một vài biểu hiện để kết luận con mắc rối loạn.