Buồn bã kéo dài, mất hứng thú, dễ cáu gắt hoặc thay đổi bất thường về giấc ngủ và năng lượng ở người cao tuổi đôi khi bị xem là biểu hiện “bình thường của tuổi già”. Tuy nhiên, những thay đổi này có thể liên quan đến vấn đề sức khỏe tinh thần cần được quan tâm. Trầm cảm không phải là một phần tất yếu của quá trình lão hóa. 

Đánh giá các rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi là quá trình tìm hiểu triệu chứng, diễn biến, mức độ ảnh hưởng và các yếu tố liên quan đến sức khỏe thể chất, tâm lý, hoàn cảnh sống. Việc đánh giá toàn diện giúp phân biệt những phản ứng cảm xúc trước biến cố với tình trạng cần can thiệp chuyên môn, từ đó định hướng chăm sóc phù hợp.

Các rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi là gì?

Trong chuyên môn, rối loạn cảm xúc thường được hiểu là nhóm rối loạn khí sắc, gồm các rối loạn trầm cảm và rối loạn lưỡng cực. Những tình trạng này có thể làm thay đổi rõ rệt tâm trạng, năng lượng, hoạt động và khả năng duy trì sinh hoạt hằng ngày.

Ở người cao tuổi, đánh giá cảm xúc cũng cần tìm hiểu các biểu hiện đi kèm như lo âu, khó thích nghi sau biến cố hoặc thay đổi hành vi. Tuy nhiên, không phải mọi biểu hiện lo lắng, buồn bã hay cáu giận đều thuộc nhóm rối loạn khí sắc.

Một số tình trạng cần được xem xét gồm:

• Rối loạn trầm cảm: Khí sắc buồn, giảm hứng thú, mất động lực, có thể kèm thay đổi giấc ngủ, ăn uống và khả năng tập trung.
• Rối loạn lưỡng cực: Có những giai đoạn thay đổi bất thường về khí sắc và năng lượng, bao gồm hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ, có thể xen kẽ với trầm cảm.
• Triệu chứng khí sắc liên quan đến bệnh lý cơ thể hoặc thuốc: Cần được bác sĩ đánh giá để làm rõ nguyên nhân và hướng xử trí.

Rối loạn lưỡng cực khác với sự vui buồn thông thường bởi những thay đổi rõ rệt về năng lượng, mức độ hoạt động và ảnh hưởng đến cuộc sống. Không thể xác định tình trạng này chỉ từ biểu hiện “lúc vui, lúc buồn”. 

Khi nào nên đánh giá các rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi?

Gia đình nên khuyến khích người thân đi đánh giá khi nhận thấy thay đổi cảm xúc kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến việc ăn uống, nghỉ ngơi, giao tiếp và tự chăm sóc.

Buồn bã, mất hứng thú và thu mình

Người cao tuổi có thể ít trò chuyện, không muốn gặp người quen hoặc không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích. Một số người thường xuyên cảm thấy mình vô dụng, trở thành gánh nặng hoặc không còn điều gì đáng mong đợi.

Thay đổi giấc ngủ, ăn uống và năng lượng

Mất ngủ, thức dậy quá sớm, ngủ nhiều, ăn kém hoặc mệt mỏi kéo dài đều cần được tìm hiểu. Ở người cao tuổi mắc trầm cảm, buồn bã có thể không phải biểu hiện nổi bật; thay vào đó là thiếu năng lượng, khó tập trung hoặc những than phiền về cơ thể. 

Cáu gắt hoặc thay đổi hành vi rõ rệt

Người thân có thể trở nên dễ bực bội, phản ứng mạnh hơn trước hoặc giảm hợp tác trong sinh hoạt. Những thay đổi này cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể, đặc biệt khi xuất hiện cùng đau kéo dài, mất ngủ hay suy giảm trí nhớ.

Khí sắc và năng lượng tăng bất thường

Các biểu hiện như ngủ rất ít nhưng vẫn nhiều năng lượng, nói nhiều, hoạt động quá mức, tự tin quá mức hoặc chi tiêu thiếu cân nhắc cần được bác sĩ đánh giá. Gia đình nên lưu ý khi đây là thay đổi rõ rệt so với tính cách và sinh hoạt trước đó. 

Nếu người cao tuổi có ý định tự sát, hành vi tự gây hại hoặc không thể bảo đảm an toàn, cần đưa đến cơ sở cấp cứu ngay. Không nên để người có nguy cơ tự gây hại ở một mình trong khi chờ hỗ trợ.

Vì sao cần đánh giá cảm xúc toàn diện?

Cảm xúc ở tuổi già chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Nghỉ hưu, mất người thân, sống cô đơn, giảm khả năng vận động hoặc phụ thuộc vào người chăm sóc có thể tạo áp lực tâm lý. Bệnh mạn tính và sự suy giảm khả năng tự chủ cũng làm tăng nhu cầu được hỗ trợ.

Tuy nhiên, một biểu hiện riêng lẻ thường chưa đủ để xác định nguyên nhân. Chẳng hạn, mệt mỏi và khó tập trung có thể liên quan đến trầm cảm, nhưng cũng có thể xuất hiện trong bệnh lý cơ thể hoặc do tác dụng của thuốc. Vì vậy, đánh giá cần kết hợp thông tin tâm lý với tiền sử sức khỏe và thuốc đang sử dụng. 

Khi người cao tuổi vừa thay đổi cảm xúc vừa hay quên, chuyên môn có thể cần xem xét thêm chức năng nhận thức. Trầm cảm và sa sút trí tuệ có thể cùng tồn tại; gia đình không nên tự kết luận rằng hay quên chỉ do tuổi tác hoặc chỉ do tâm trạng. 

Chủ động đánh giá để chăm sóc sức khỏe tinh thần tuổi già

Đánh giá các rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi giúp làm rõ những thay đổi về tâm trạng, năng lượng và hành vi, đồng thời xem xét mối liên hệ với sức khỏe thể chất và hoàn cảnh sống. Đây là cơ sở để lựa chọn phương án chăm sóc phù hợp với nhu cầu của từng người.

Khi người thân có biểu hiện buồn bã kéo dài, mất hứng thú hoặc thay đổi sinh hoạt rõ rệt, gia đình nên chủ động tìm hỗ trợ chuyên môn. Anh/chị có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa qua website phongkhamyenhoa.vn để được tư vấn và hướng dẫn đặt lịch đánh giá.