Rối loạn khí sắc (cảm xúc) thực tổn ở người cao tuổi có thể biểu hiện bằng buồn bã, mất hứng thú, cáu gắt hoặc thay đổi cảm xúc bất thường. Điểm đặc trưng của tình trạng này là các triệu chứng khí sắc được cho là có liên quan trực tiếp đến một bệnh lý, tổn thương hoặc rối loạn chức năng của não và cơ thể.

Ở người cao tuổi, biểu hiện cảm xúc đôi khi không rõ ràng, dễ bị nhầm với quá trình lão hóa, sa sút trí tuệ hoặc phản ứng tâm lý trước bệnh tật. Vì vậy, người bệnh cần được khám toàn diện để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Rối loạn khí sắc (cảm xúc) thực tổn là gì?

Rối loạn khí sắc thực tổn là tình trạng thay đổi cảm xúc kéo dài hoặc rõ rệt, xuất hiện do tác động sinh lý trực tiếp của một bệnh lý hay tổn thương thực thể. Người bệnh có thể chủ yếu biểu hiện trạng thái trầm cảm, hưng cảm, khí sắc pha trộn hoặc thay đổi cảm xúc thất thường.

Theo hệ thống ICD-10, tình trạng này thuộc nhóm các rối loạn tâm thần khác do tổn thương và rối loạn chức năng não hoặc bệnh cơ thể.

Không phải mọi trường hợp buồn bã ở người có bệnh nền đều là rối loạn khí sắc thực tổn. Bác sĩ cần đánh giá mối liên quan về thời gian, diễn biến và cơ chế giữa bệnh lý cơ thể với sự thay đổi khí sắc trước khi đưa ra chẩn đoán.

Nguyên nhân thường gặp ở người cao tuổi

Rối loạn khí sắc thực tổn có thể liên quan đến nhiều tình trạng khác nhau, chẳng hạn:

• Tai biến mạch máu não hoặc bệnh lý mạch máu não.
• Chấn thương sọ não.
• Bệnh Parkinson và một số bệnh thoái hóa thần kinh.
• Sa sút trí tuệ.
• U não hoặc các tổn thương khác tại não.
• Rối loạn tuyến giáp và một số bệnh nội tiết.
• Bệnh tim mạch, ung thư hoặc bệnh mạn tính nặng.
• Nhiễm trùng hoặc rối loạn chuyển hóa ảnh hưởng đến hoạt động não.
• Tác dụng của thuốc hoặc tương tác giữa nhiều loại thuốc.

Người cao tuổi thường đồng thời mắc nhiều bệnh và sử dụng nhiều thuốc. Do đó, việc rà soát bệnh sử, đơn thuốc và thời điểm xuất hiện triệu chứng là một phần quan trọng trong quá trình thăm khám.

Dấu hiệu rối loạn khí sắc thực tổn ở người cao tuổi

Biểu hiện thiên về trầm cảm

Người bệnh có thể:

• Buồn bã, trống rỗng hoặc bi quan kéo dài.
• Mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Ít nói, ngại giao tiếp và thu mình.
• Mệt mỏi, thiếu năng lượng.
• Mất ngủ, thức giấc sớm hoặc ngủ nhiều.
• Ăn uống kém, sút cân.
• Khó tập trung, ghi nhớ kém.
• Cảm thấy bản thân vô dụng hoặc trở thành gánh nặng.
• Nghĩ đến cái chết hoặc có ý định tự sát.

Ở người cao tuổi, trầm cảm đôi khi nổi bật qua các triệu chứng cơ thể như đau nhức, chóng mặt, mất ngủ, chán ăn hoặc suy giảm trí nhớ hơn là lời than buồn. Một số biểu hiện nhận thức cũng có thể giống sa sút trí tuệ nên cần được phân biệt cẩn thận.

Biểu hiện thiên về hưng cảm

Một số trường hợp có thể xuất hiện:

• Vui vẻ hoặc cáu gắt bất thường.
• Nói nhiều, nói nhanh và khó ngắt lời.
• Ngủ ít nhưng vẫn cảm thấy nhiều năng lượng.
• Hoạt động liên tục, khó ngồi yên.
• Tự tin quá mức.
• Chi tiêu hoặc đưa ra quyết định thiếu cân nhắc.
• Dễ kích động, xung đột với người xung quanh.
• Có hoang tưởng hoặc hành vi mất kiểm soát trong trường hợp nặng.

Nếu một người cao tuổi chưa từng có tiền sử hưng cảm nhưng đột ngột xuất hiện các biểu hiện trên, cần sớm tìm nguyên nhân thực thể, tác dụng của thuốc hoặc bệnh lý thần kinh.

Khi nào cần đưa người cao tuổi đi khám?

Gia đình nên đưa người bệnh đi khám khi nhận thấy:

• Tính cách hoặc cảm xúc thay đổi rõ so với trước đây.
• Buồn bã, mất hứng thú hoặc cáu gắt kéo dài.
• Mất ngủ nhiều ngày, ăn uống kém hoặc suy kiệt.
• Trí nhớ và khả năng tập trung suy giảm.
• Bỏ thuốc, từ chối ăn uống hoặc không chăm sóc bản thân.
• Nói nhiều bất thường, kích động hoặc hành động nguy hiểm.
• Xuất hiện ảo giác, hoang tưởng hay lú lẫn.
• Có lời nói, kế hoạch hoặc hành vi liên quan đến tự sát.

Trường hợp người bệnh có ý định tự sát, kích động dữ dội, lú lẫn cấp tính, mất ý thức hoặc xuất hiện dấu hiệu đột quỵ, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay.

Điều trị rối loạn khí sắc thực tổn ở người cao tuổi

Phác đồ điều trị được cá thể hóa theo nguyên nhân, dạng triệu chứng, bệnh nền, khả năng nhận thức và mức độ an toàn của người bệnh.

Điều trị bệnh lý thực thể

Kiểm soát nguyên nhân nền là một phần quan trọng của quá trình điều trị. Người bệnh có thể cần điều trị bệnh mạch máu não, rối loạn nội tiết, nhiễm trùng, bệnh thần kinh hoặc điều chỉnh những thuốc có khả năng ảnh hưởng đến cảm xúc.

Việc điều trị thường cần phối hợp giữa chuyên khoa tâm thần với nội khoa, thần kinh hoặc lão khoa.

Điều trị bằng thuốc

Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc chống trầm cảm, thuốc điều chỉnh khí sắc, thuốc chống loạn thần hoặc thuốc hỗ trợ giấc ngủ.

Ở người cao tuổi, chức năng gan thận suy giảm và nguy cơ tương tác thuốc thường cao hơn. Vì vậy, thuốc cần được lựa chọn thận trọng, điều chỉnh liều phù hợp và theo dõi sát tác dụng không mong muốn. Gia đình không nên tự mua thuốc, tăng giảm liều hoặc ngừng thuốc đột ngột.

Can thiệp tâm lý và hỗ trợ phục hồi

Khi tình trạng nhận thức cho phép, tham vấn hoặc trị liệu tâm lý có thể giúp người bệnh thích nghi với bệnh tật, giảm suy nghĩ tiêu cực và cải thiện cách ứng phó với căng thẳng.

Các biện pháp hỗ trợ khác có thể gồm:

• Duy trì lịch sinh hoạt ổn định.
• Khuyến khích vận động phù hợp với thể trạng.
• Tăng tương tác với gia đình và cộng đồng.
• Hỗ trợ dinh dưỡng và giấc ngủ.
• Phục hồi chức năng nhận thức hoặc vận động nếu cần.
• Hướng dẫn người thân nhận biết dấu hiệu tái phát.

Rối loạn khí sắc thường được điều trị bằng thuốc, tâm lý trị liệu hoặc phối hợp cả hai, nhưng lựa chọn cụ thể phải căn cứ vào nguyên nhân và tình trạng sức khỏe của từng người.

Khám và điều trị toàn diện tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, người cao tuổi được đánh giá toàn diện về cảm xúc, nhận thức, hành vi, bệnh nền và các thuốc đang sử dụng. Trên cơ sở đó, bác sĩ xây dựng hướng can thiệp phù hợp, đồng thời phối hợp với gia đình để theo dõi sự thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày.

Việc phát hiện và điều trị sớm có thể giúp kiểm soát triệu chứng, hạn chế suy giảm chức năng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tổ chức Y tế Thế giới cũng lưu ý rằng người cao tuổi mắc bệnh mạn tính, bệnh thần kinh hoặc gặp hạn chế trong tiếp cận hỗ trợ có nguy cơ cao hơn về các vấn đề sức khỏe tâm thần.

Nếu người thân có biểu hiện cảm xúc, hành vi hoặc nhận thức thay đổi bất thường, gia đình nên chủ động đưa người bệnh đi khám. Không nên tự kết luận đó chỉ là dấu hiệu tuổi già hoặc tự sử dụng thuốc khi chưa có đánh giá chuyên môn.