Tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về cơ thể, suy nghĩ và các mối quan hệ. Áp lực học tập, kỳ vọng từ gia đình, mâu thuẫn với bạn bè hoặc những trải nghiệm khó khăn có thể khiến các bạn cảm thấy lo lắng, buồn bã và căng thẳng. Khi những cảm xúc này kéo dài, khó kiểm soát và ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc hỗ trợ chuyên môn cần được cân nhắc.

Trị liệu rối loạn cảm xúc cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên hướng đến giảm khó chịu tâm lý, cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc và khôi phục hoạt động học tập, giao tiếp, sinh hoạt. Sự phối hợp giữa người được trị liệu, gia đình và chuyên gia giúp việc hỗ trợ phù hợp hơn với từng hoàn cảnh.

Hiểu đúng về rối loạn cảm xúc ở tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên

Trong bài viết này, “rối loạn cảm xúc” được dùng theo nghĩa rộng để đề cập đến những khó khăn liên quan đến lo âu, trầm cảm và stress. Đây không phải một chẩn đoán chung áp dụng cho mọi trường hợp. Đặc biệt, stress là phản ứng trước áp lực và không mặc nhiên đồng nghĩa với một rối loạn tâm thần.

Lo âu và trầm cảm có thể ảnh hưởng đến việc đi học, kết quả học tập và các mối quan hệ ở tuổi thanh thiếu niên. Vì vậy, việc nhận diện khó khăn và tiếp cận hỗ trợ phù hợp có ý nghĩa quan trọng. 

Lo âu

Lo âu thông thường có thể xuất hiện trước kỳ thi, khi thuyết trình hoặc bước vào môi trường mới. Tuy nhiên, lo âu quá mức, kéo dài và dẫn đến né tránh có thể khiến học sinh khó tham gia những hoạt động vốn quen thuộc.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm lo sợ mắc lỗi, liên tục cần người khác trấn an, ngại giao tiếp, khó ngủ hoặc căng thẳng rõ rệt trước khi đến trường.

Trầm cảm

Trầm cảm không chỉ biểu hiện bằng buồn bã. Ở tuổi vị thành niên, tình trạng này có thể đi kèm dễ cáu gắt, mất hứng thú, thu mình, mệt mỏi, thay đổi giấc ngủ và giảm khả năng tập trung.

Việc một bạn trẻ trở nên ít nói hoặc học tập sa sút chưa đủ để kết luận trầm cảm. Cần xem xét đồng thời nhiều biểu hiện, thời gian xuất hiện và mức độ ảnh hưởng.

Stress

Stress có thể liên quan đến lịch học quá tải, thi cử, xung đột gia đình, bắt nạt hoặc thay đổi môi trường sống. Khi áp lực vượt quá khả năng ứng phó, người trong cuộc có thể cảm thấy kiệt sức, dễ nổi nóng, khó tập trung và không còn thời gian hồi phục.

Khi nào rối loạn cảm xúc cần hỗ trợ rối chuyên môn?

Cha mẹ nên chú ý khi cảm xúc và hành vi của con thay đổi rõ rệt so với trước, đặc biệt nếu những thay đổi kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống:

• Thường xuyên lo lắng, buồn bã, cáu gắt hoặc cảm thấy quá tải.
• Mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Né tránh trường học, bạn bè hoặc các tình huống giao tiếp.
• Khó ngủ, ngủ quá nhiều, thay đổi ăn uống hoặc thường xuyên mệt mỏi.
• Khó tập trung, giảm kết quả học tập hoặc khó hoàn thành công việc hằng ngày.
• Tự đánh giá bản thân tiêu cực, cảm thấy vô dụng hoặc tuyệt vọng.
• Có hành vi tự gây thương tích, nói về cái chết hoặc ý nghĩ tự sát.

Không nên chẩn đoán chỉ từ một dấu hiệu hoặc kết quả bài test trực tuyến. Đánh giá cần làm rõ bối cảnh gia đình, trường học, sức khỏe thể chất, các vấn đề tâm lý đi kèm và mức độ an toàn.

Nếu có ý định hoặc kế hoạch tự sát, vừa tự gây thương tích hay không thể bảo đảm an toàn, cần đưa người đó đến cơ sở cấp cứu ngay. Trong thời gian chờ hỗ trợ, nên có người lớn đáng tin cậy ở bên và hạn chế tiếp cận những vật có thể gây hại.

Các phương pháp trị liệu lo âu, trầm cảm và stress

Phương pháp can thiệp được lựa chọn theo vấn đề cụ thể, mức độ triệu chứng, độ tuổi, khả năng tham gia và nhu cầu của mỗi người. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với tất cả thanh thiếu niên.

Trị liệu nhận thức hành vi (CBT)

CBT giúp người được trị liệu hiểu mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Chẳng hạn, suy nghĩ “Mình chắc chắn sẽ thất bại” có thể làm tăng lo âu, dẫn đến trì hoãn học tập hoặc né tránh kiểm tra.

Thông qua trị liệu, các bạn được hỗ trợ nhận diện những cách suy nghĩ thiếu cân bằng, kiểm tra lại nhận định và xây dựng hành vi có ích hơn. Với lo âu, chuyên gia có thể hướng dẫn tiếp cận dần các tình huống gây sợ theo kế hoạch phù hợp. Với trầm cảm, việc từng bước khôi phục hoạt động có ý nghĩa có thể là một phần của can thiệp.

CBT là một lựa chọn được khuyến nghị trong điều trị trầm cảm ở thanh thiếu niên; việc áp dụng cần dựa trên đánh giá chuyên môn. 

Trị liệu liên cá nhân

Trị liệu liên cá nhân tập trung vào mối liên hệ giữa khó khăn cảm xúc và các mối quan hệ. Phương pháp này có thể phù hợp khi triệu chứng trầm cảm liên quan đến xung đột, mất mát, thay đổi vai trò hoặc khó khăn trong kết nối với người khác.

Mục tiêu là giúp người được trị liệu diễn đạt nhu cầu, cải thiện giao tiếp và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp. Đây là một trong các lựa chọn trị liệu được cân nhắc cho thanh thiếu niên mắc trầm cảm. 

Can thiệp gia đình

Trong một số trường hợp, trị liệu cần có sự tham gia của gia đình để cải thiện cách giao tiếp và xử lý xung đột. Cha mẹ được hỗ trợ hiểu những khó khăn của con, điều chỉnh kỳ vọng và tạo môi trường dễ chia sẻ hơn.

Sự tham gia này không nhằm quy lỗi cho gia đình. Mục đích là tăng nguồn hỗ trợ và giảm những tương tác đang khiến vấn đề kéo dài. Trị liệu gia đình có thể được cân nhắc tùy nhu cầu lâm sàng của người mắc trầm cảm. 

Rèn luyện kỹ năng ứng phó với stress

Các kỹ năng hỗ trợ có thể gồm nhận diện tác nhân gây căng thẳng, giải quyết vấn đề, chia nhỏ nhiệm vụ, thư giãn và tìm kiếm sự giúp đỡ. Những kỹ năng này cần gắn với việc điều chỉnh áp lực thực tế, thay vì chỉ yêu cầu học sinh “cố gắng chịu đựng”.

Nếu stress đi kèm rối loạn lo âu hoặc trầm cảm, các hoạt động thư giãn đơn thuần thường chưa đủ; cần can thiệp phù hợp với vấn đề đã được đánh giá.

Phối hợp điều trị y khoa khi cần

Một số trường hợp cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá để cân nhắc thuốc cùng với trị liệu tâm lý. Quyết định phụ thuộc vào chẩn đoán, mức độ triệu chứng, nguy cơ và đáp ứng điều trị.

Thuốc cần được kê đơn và theo dõi, đặc biệt ở người chưa thành niên. Gia đình không nên tự mua thuốc, thay đổi liều hoặc ngừng thuốc đột ngột.

Trị liệu hướng đến những cải thiện nào?

Trị liệu rối loạn cảm xúc không chỉ hướng đến giảm lo âu hoặc buồn bã. Những mục tiêu cụ thể có thể bao gồm:

• Nhận biết và diễn đạt cảm xúc rõ ràng hơn.
• Giảm né tránh, thu mình và các phản ứng gây khó khăn.
• Cải thiện giấc ngủ, khả năng tập trung và sinh hoạt.
• Từng bước tham gia lại việc học và hoạt động yêu thích.
• Giao tiếp tốt hơn với gia đình, bạn bè và thầy cô.
• Biết tìm kiếm hỗ trợ khi khó khăn tái xuất hiện.

Mục tiêu cần phù hợp với khả năng và mong muốn của từng người. Không nên lấy việc “luôn vui vẻ” hoặc “không bao giờ lo lắng” làm thước đo duy nhất. Khả năng ứng phó và duy trì cuộc sống có ý nghĩa cũng là những yếu tố cần theo dõi.

Cha mẹ có thể đồng hành như thế nào?

Lắng nghe trước khi đưa lời khuyên

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng câu hỏi: “Gần đây điều gì khiến con thấy mệt nhất?” hoặc “Con muốn bố mẹ lắng nghe hay cùng con tìm cách giải quyết?”. Cách hỏi này giúp con có cơ hội nói về trải nghiệm của mình.

Nên tránh những câu như “Có gì đâu mà buồn”, “Con nghĩ nhiều quá” hoặc so sánh với người khác. Những phản hồi đó có thể khiến con ngại chia sẻ thêm.

Điều chỉnh áp lực và duy trì sinh hoạt

Gia đình có thể cùng con xem lại lịch học, thời gian nghỉ, giấc ngủ và các yêu cầu đang vượt quá khả năng. Những thay đổi nhỏ, thực tế thường dễ duy trì hơn việc đặt quá nhiều mục tiêu cùng lúc.

Khi có bắt nạt hoặc áp lực từ trường học, cần phối hợp với người có trách nhiệm để xử lý nguyên nhân, thay vì chỉ yêu cầu con thay đổi cảm xúc.

Tôn trọng riêng tư và phối hợp với chuyên gia

Thanh thiếu niên cần có không gian trao đổi riêng trong trị liệu. Gia đình nên được giải thích về phạm vi bảo mật và những tình huống cần chia sẻ thông tin để bảo đảm an toàn.

Cha mẹ cũng có thể cung cấp quan sát về giấc ngủ, sinh hoạt và những thay đổi của con. Sự phối hợp nên dựa trên mục tiêu hỗ trợ, tránh biến trị liệu thành hình thức ép buộc hoặc trách phạt.

Tìm kiếm hỗ trợ trị liệu rối loạn cảm xúc cho thanh thiếu niên

Khi lựa chọn nơi hỗ trợ, gia đình nên quan tâm đến chuyên môn của người thực hiện, kinh nghiệm làm việc với thanh thiếu niên và khả năng phối hợp giữa trị liệu tâm lý với chăm sóc y khoa khi cần. Kế hoạch hỗ trợ cần được giải thích rõ về mục tiêu, phương pháp và cách theo dõi tiến triển.

Trị liệu rối loạn cảm xúc cho trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên cần bắt đầu từ sự thấu hiểu và đánh giá toàn diện. Lo âu, trầm cảm và stress không nên bị xem nhẹ, nhưng cũng không thể kết luận từ những thay đổi cảm xúc riêng lẻ.

Nếu con đang gặp khó khăn kéo dài hoặc bị ảnh hưởng trong học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Yên Hòa qua phongkhamyenhoa.vn để tìm hiểu dịch vụ đánh giá và hỗ trợ phù hợp. Chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ là một bước để gia đình hiểu con và đồng hành tốt hơn.