Sa sút trí tuệ ở người cao tuổi không chỉ biểu hiện bằng hay quên. Tình trạng này còn có thể ảnh hưởng đến khả năng suy nghĩ, giao tiếp, định hướng, kiểm soát cảm xúc và thực hiện các hoạt động hằng ngày. Nếu không được phát hiện và can thiệp phù hợp, người bệnh có thể ngày càng phụ thuộc vào gia đình, đồng thời đối mặt với nhiều nguy cơ mất an toàn.

Khám và điều trị sa sút trí tuệ sớm giúp xác định nguyên nhân, loại trừ những tình trạng có thể điều trị được và xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp với từng người bệnh.

Sa sút trí tuệ (Dementia) là gì?

Sa sút trí tuệ, tiếng Anh là Dementia, là thuật ngữ mô tả tình trạng suy giảm một hoặc nhiều chức năng nhận thức như trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng lập kế hoạch, phán đoán và định hướng. Mức độ suy giảm đủ rõ để ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt độc lập của người bệnh.

Trong phân loại chuyên môn hiện nay, sa sút trí tuệ thường được xếp vào nhóm rối loạn nhận thức thần kinh nặng. Đây không phải là một bệnh duy nhất mà có thể xuất phát từ nhiều bệnh lý hoặc tổn thương não khác nhau.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, sa sút trí tuệ thường gặp hơn ở người trên 65 tuổi nhưng không phải là hệ quả tất yếu của quá trình lão hóa. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 60–70% trường hợp sa sút trí tuệ. 

Những dạng sa sút trí tuệ thường gặp ở người cao tuổi

Một số dạng thường gặp bao gồm:

• Sa sút trí tuệ do bệnh Alzheimer: thường tiến triển từ từ, nổi bật với biểu hiện giảm trí nhớ gần.
• Sa sút trí tuệ mạch máu: liên quan đến tổn thương mạch máu não, có thể xuất hiện sau đột quỵ hoặc tiến triển theo từng đợt.
• Sa sút trí tuệ thể Lewy: có thể gây dao động nhận thức, ảo giác thị giác, rối loạn giấc ngủ và triệu chứng vận động.
• Sa sút trí tuệ thùy trán – thái dương: thường biểu hiện sớm bằng thay đổi hành vi, nhân cách hoặc ngôn ngữ.
• Sa sút trí tuệ hỗn hợp: người bệnh có đồng thời nhiều nguyên nhân, thường gặp nhất là bệnh Alzheimer kết hợp tổn thương mạch máu.

Ngoài ra, suy giảm nhận thức còn có thể liên quan đến thuốc, rối loạn tuyến giáp, thiếu vitamin, trầm cảm, nhiễm trùng hoặc một số bệnh lý chuyển hóa. Vì vậy, người bệnh cần được thăm khám toàn diện thay vì mặc định mọi biểu hiện hay quên đều là Alzheimer.

Dấu hiệu sa sút trí tuệ ở người cao tuổi

Biểu hiện ở mỗi người có thể khác nhau tùy theo nguyên nhân và giai đoạn bệnh. Gia đình nên chú ý khi người cao tuổi xuất hiện những thay đổi tiến triển rõ so với trước đây.

Suy giảm trí nhớ

Người bệnh có thể:

• Quên những sự việc vừa mới xảy ra.
• Liên tục hỏi lại cùng một câu hỏi.
• Quên lịch hẹn, tên người quen hoặc vị trí đồ dùng.
• Gặp khó khăn khi tiếp nhận thông tin mới.
• Phụ thuộc ngày càng nhiều vào giấy ghi chú hoặc người thân.

Khó khăn trong suy nghĩ và thực hiện công việc

Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Khó tính toán hoặc quản lý tiền bạc.
• Không nhớ cách sử dụng đồ dùng quen thuộc.
• Khó lập kế hoạch, nấu ăn hoặc uống thuốc đúng giờ.
• Không thể hoàn thành công việc từng thực hiện thành thạo.
• Giảm khả năng nhận định nguy hiểm và đưa ra quyết định.

Rối loạn định hướng và ngôn ngữ

Người bệnh có thể mất phương hướng ngay tại nơi quen thuộc, nhầm lẫn ngày tháng hoặc không biết mình đang ở đâu. Một số trường hợp khó tìm từ, gọi sai tên đồ vật, nói chuyện lặp lại hoặc không theo kịp cuộc trò chuyện.

Thay đổi cảm xúc và hành vi

Sa sút trí tuệ không chỉ ảnh hưởng đến trí nhớ mà còn có thể gây:

• Dễ cáu gắt hoặc kích động.
• Lo lắng, buồn bã hoặc thờ ơ.
• Nghi ngờ người thân lấy đồ hoặc làm hại mình.
• Thu mình, không còn hứng thú với hoạt động yêu thích.
• Đi lại không mục đích.
• Đảo lộn giấc ngủ.
• Xuất hiện ảo giác hoặc hành vi không phù hợp.

Một vài biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ. Việc chẩn đoán cần dựa trên quá trình thăm khám và đánh giá chuyên môn đầy đủ.

Phân biệt sa sút trí tuệ với quên do tuổi tác

Người cao tuổi khỏe mạnh đôi khi vẫn có thể quên tên một người hoặc không nhớ mình để đồ ở đâu nhưng thường nhớ lại sau đó và vẫn duy trì được cuộc sống độc lập.

Ở người mắc sa sút trí tuệ, sự suy giảm thường:

• Xảy ra ngày càng thường xuyên.
• Có xu hướng tiến triển nặng hơn.
• Ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt.
• Khiến người bệnh khó thực hiện hoạt động quen thuộc.
• Làm giảm khả năng tự chăm sóc và đảm bảo an toàn.

Sa sút trí tuệ cũng cần được phân biệt với "sảng", một tình trạng lú lẫn xuất hiện nhanh trong vài giờ hoặc vài ngày, thường liên quan đến nhiễm trùng, mất nước, rối loạn chuyển hóa hoặc tác dụng của thuốc. Sảng cần được đánh giá y tế sớm.

Khi nào nên đưa người cao tuổi đi khám?

Gia đình nên đưa người cao tuổi đi khám khi nhận thấy:

• Trí nhớ giảm dần và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
• Thường xuyên đi lạc hoặc mất định hướng.
• Không quản lý được tiền bạc và thuốc men.
• Gặp khó khăn khi nấu ăn, mặc quần áo hoặc vệ sinh cá nhân.
• Thay đổi rõ rệt về tính cách, cảm xúc hoặc hành vi.
• Xuất hiện hoang tưởng, ảo giác hoặc kích động.
• Không nhận ra người thân hay môi trường quen thuộc.
• Tự gây nguy hiểm như quên tắt bếp, ra khỏi nhà một mình hoặc uống nhầm thuốc.

Nếu người cao tuổi đột ngột lú lẫn, nói khó, yếu liệt, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội hoặc thay đổi ý thức, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay.

Điều trị sa sút trí tuệ ở người cao tuổi như thế nào?

Hiện nay, nhiều dạng sa sút trí tuệ chưa thể chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, điều trị phù hợp có thể giúp kiểm soát triệu chứng, duy trì chức năng, hạn chế nguy cơ và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

Điều trị nguyên nhân và bệnh lý đi kèm

Bác sĩ cần kiểm soát các yếu tố có thể làm suy giảm nhận thức nặng hơn, chẳng hạn:

• Tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn mỡ máu.
• Bệnh tuyến giáp hoặc thiếu hụt dinh dưỡng.
• Trầm cảm, lo âu và rối loạn giấc ngủ.
• Suy giảm thị lực hoặc thính lực.
• Tác dụng không mong muốn của thuốc.
• Nhiễm trùng hoặc rối loạn chuyển hóa.

Sử dụng thuốc

Tùy nguyên nhân và giai đoạn bệnh, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc hỗ trợ chức năng nhận thức hoặc kiểm soát các triệu chứng tâm thần – hành vi.

Người bệnh và gia đình không nên tự mua thuốc, tự tăng giảm liều hoặc sử dụng thuốc an thần kéo dài. Người cao tuổi thường có nhiều bệnh nền và dùng nhiều loại thuốc nên nguy cơ tương tác, chóng mặt, té ngã hoặc lú lẫn có thể tăng lên.

Can thiệp không dùng thuốc

Các biện pháp hỗ trợ có thể bao gồm:

• Duy trì giờ giấc sinh hoạt ổn định.
• Khuyến khích vận động phù hợp với thể trạng.
• Tham gia hoạt động xã hội và sở thích quen thuộc.
• Kích thích nhận thức bằng trò chuyện, đọc sách, nghe nhạc hoặc xem ảnh gia đình.
• Sử dụng lịch, đồng hồ, nhãn ghi chú và danh sách công việc.
• Điều chỉnh môi trường sống để phòng ngừa đi lạc, té ngã và tai nạn.
• Hướng dẫn kỹ năng giao tiếp, chăm sóc cho người thân.

Theo dõi lâu dài và hỗ trợ người chăm sóc

Sa sút trí tuệ thường tiến triển theo thời gian nên người bệnh cần được tái khám định kỳ. Bác sĩ sẽ theo dõi nhận thức, khả năng sinh hoạt, hành vi, dinh dưỡng, giấc ngủ và mức độ đáp ứng với điều trị.

Bên cạnh chăm sóc người bệnh, gia đình cũng cần quan tâm đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người chăm sóc, chủ động chia sẻ trách nhiệm và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cảm thấy quá tải.

Có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ không?

Không thể phòng ngừa mọi trường hợp, nhưng có thể góp phần giảm nguy cơ suy giảm nhận thức bằng cách:

• Kiểm soát huyết áp, đường huyết và cholesterol.
• Không hút thuốc, hạn chế rượu bia.
• Duy trì vận động thể chất.
• Ăn uống cân bằng.
• Ngủ đủ và điều trị rối loạn giấc ngủ.
• Duy trì giao tiếp xã hội.
• Thường xuyên tham gia hoạt động kích thích trí não.
• Điều trị suy giảm thính lực, thị lực nếu có.
• Phòng ngừa đột quỵ và chấn thương đầu.

Khám và điều trị sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, người cao tuổi được thăm khám dựa trên biểu hiện nhận thức, cảm xúc, hành vi, khả năng sinh hoạt và tình trạng sức khỏe tổng thể. Quá trình đánh giá không chỉ nhằm xác định mức độ suy giảm trí nhớ mà còn giúp tìm hiểu nguyên nhân, bệnh lý đi kèm và những khó khăn gia đình đang gặp phải trong quá trình chăm sóc.

Dựa trên kết quả thăm khám, bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị và theo dõi phù hợp với từng trường hợp. Kế hoạch có thể kết hợp điều trị bằng thuốc khi cần thiết, can thiệp không dùng thuốc, điều chỉnh môi trường sống và hướng dẫn người thân chăm sóc người bệnh an toàn.

Hay quên ở người cao tuổi không phải lúc nào cũng là sa sút trí tuệ, nhưng cũng không nên xem nhẹ nếu tình trạng tiến triển và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Thăm khám sớm giúp phân biệt thay đổi do tuổi tác với bệnh lý, phát hiện những nguyên nhân có thể điều trị và chủ động lập kế hoạch chăm sóc lâu dài.

Nếu người thân có biểu hiện giảm trí nhớ, mất định hướng, thay đổi hành vi hoặc suy giảm khả năng tự chăm sóc, gia đình có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn, đánh giá toàn diện và xây dựng hướng can thiệp phù hợp.