Rửa tay nhiều lần, liên tục kiểm tra khóa cửa hoặc bị ám ảnh bởi những suy nghĩ không mong muốn có thể là biểu hiện của rối loạn ám ảnh cưỡng bức. Tuy nhiên, không phải mọi thói quen lặp lại hoặc tính cách cầu toàn đều đồng nghĩa với OCD.

Hiểu đúng OCD là gì, những dấu hiệu thường gặp và thời điểm cần đi khám sẽ giúp người bệnh được đánh giá, hỗ trợ phù hợp, tránh để triệu chứng ảnh hưởng kéo dài đến công việc và cuộc sống.

OCD là gì?

OCD là viết tắt của Obsessive-Compulsive Disorder, tiếng Việt gọi là rối loạn ám ảnh cưỡng bức. Đây là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự xuất hiện của ám ảnh, hành vi cưỡng bức hoặc cả hai.

• Ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc xuất hiện lặp đi lặp lại, không mong muốn và gây lo âu.
• Cưỡng bức là những hành động hoặc nghi thức tinh thần người bệnh cảm thấy buộc phải thực hiện để giảm bất an hoặc ngăn một sự việc đáng sợ xảy ra.

Việc thực hiện hành vi cưỡng bức có thể giúp người bệnh bớt lo trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, cảm giác bất an thường quay trở lại, khiến họ tiếp tục lặp lại hành động và tạo thành một vòng luẩn quẩn.

OCD vì vậy không đơn thuần là thích sạch sẽ, ngăn nắp hoặc cầu toàn như nhiều người vẫn nghĩ.

Những biểu hiện OCD thường gặp

Biểu hiện của rối loạn ám ảnh cưỡng bức có thể khác nhau ở mỗi người. Hai nhóm triệu chứng chính gồm ám ảnh và hành vi cưỡng bức.

Các dạng ám ảnh thường gặp

Người mắc OCD có thể thường xuyên:

• Lo sợ bị nhiễm bẩn, nhiễm khuẩn hoặc mắc bệnh.
• Sợ bản thân quên khóa cửa, tắt bếp hoặc thiết bị điện.
• Lo mình sẽ gây tổn thương cho bản thân hay người khác dù không mong muốn điều đó.
• Cảm thấy đồ vật phải được sắp xếp đúng vị trí hoặc cân xứng tuyệt đối.
• Bị những suy nghĩ liên quan đến đạo đức, tôn giáo hoặc tình dục làm phiền.
• Luôn nghi ngờ mình đã làm sai hoặc bỏ sót điều gì đó.
• Cảm thấy cần có câu trả lời chắc chắn cho mọi vấn đề.

Những suy nghĩ này thường xuất hiện ngoài ý muốn. Người bệnh có thể nhận thấy chúng thiếu hợp lý nhưng vẫn khó kiểm soát và cảm thấy sợ hãi, tội lỗi hoặc xấu hổ.

Các hành vi cưỡng bức thường gặp

Để giảm lo âu do ám ảnh gây ra, người bệnh có thể:

• Rửa tay, tắm hoặc vệ sinh đồ vật nhiều lần.
• Kiểm tra khóa cửa, bếp gas và thiết bị điện liên tục.
• Sắp xếp đồ vật theo một trật tự bắt buộc.
• Đếm số, nhẩm từ hoặc lặp lại một câu trong đầu.
• Thực hiện một hành động theo số lần nhất định.
• Liên tục hỏi người khác để được xác nhận hoặc trấn an.
• Tránh chạm vào đồ vật, đến địa điểm hoặc gặp người gây liên tưởng đến nỗi sợ.
• Ghi nhớ, xem lại hoặc phân tích một sự việc nhiều lần để chắc chắn mình không phạm sai lầm.

Không phải hành vi cưỡng bức nào cũng dễ nhận thấy. Một số nghi thức chỉ diễn ra trong suy nghĩ, chẳng hạn như đếm thầm, cầu nguyện hoặc cố thay thế suy nghĩ “xấu” bằng một suy nghĩ khác.

Phân biệt OCD với thói quen cầu toàn

Người cầu toàn thường đặt ra tiêu chuẩn cao và có thể cảm thấy hài lòng khi mọi việc được thực hiện chính xác. Trong khi đó, người mắc OCD thực hiện hành vi lặp lại chủ yếu để giảm lo âu hoặc ngăn chặn một hậu quả mà họ sợ sẽ xảy ra.

Dấu hiệu đáng chú ý là những suy nghĩ và hành vi:

• Khó kiểm soát dù người bệnh đã cố gắng dừng lại.
• Chiếm nhiều thời gian trong ngày.
• Gây đau khổ hoặc mệt mỏi rõ rệt.
• Ảnh hưởng đến công việc, học tập, sinh hoạt hay các mối quan hệ.

Việc xác định một người có mắc OCD hay không cần dựa trên đánh giá chuyên môn, không nên chỉ kết luận từ một vài biểu hiện riêng lẻ.

OCD ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào?

Khi ám ảnh và hành vi cưỡng bức trở nên nghiêm trọng, người bệnh có thể mất nhiều thời gian để hoàn thành những hoạt động hằng ngày. Có người đi làm muộn vì phải kiểm tra cửa nhiều lần, bị tổn thương da do rửa tay liên tục hoặc né tránh ra ngoài vì sợ nhiễm bẩn.

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức còn có thể dẫn đến:

• Khó tập trung và giảm hiệu quả công việc.
• Mất ngủ, căng thẳng hoặc kiệt sức.
• Hạn chế giao tiếp và các hoạt động xã hội.
• Xung đột với người thân vì thường xuyên cần được trấn an.
• Giảm chất lượng cuộc sống.
• Xuất hiện đồng thời với lo âu, trầm cảm hoặc những khó khăn tâm lý khác.

Dù biết hành vi của mình quá mức, người bệnh vẫn có thể rất khó dừng lại vì việc không thực hiện nghi thức khiến mức độ lo âu tăng mạnh.

Nguyên nhân gây rối loạn ám ảnh cưỡng bức

Hiện chưa thể xác định một nguyên nhân duy nhất gây OCD. Rối loạn này có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm đặc điểm sinh học, di truyền, tâm lý và môi trường sống.

Căng thẳng, biến cố hoặc thay đổi lớn trong cuộc sống không nhất thiết trực tiếp gây ra rối loạn ám ảnh cưỡng bức nhưng có thể khiến triệu chứng xuất hiện rõ hơn hoặc trở nên nghiêm trọng hơn ở một số người.

Khi nào người có dấu hiệu OCD nên đi khám?

Người bệnh nên chủ động thăm khám nếu:

• Những suy nghĩ không mong muốn xuất hiện thường xuyên và gây đau khổ.
• Các hành vi lặp lại chiếm nhiều thời gian mỗi ngày.
• Việc cố chống lại nghi thức khiến lo âu tăng cao.
• Công việc, học tập hoặc sinh hoạt bị ảnh hưởng.
• Người bệnh né tránh ngày càng nhiều tình huống.
• Triệu chứng đi kèm mất ngủ, trầm cảm hoặc suy giảm chất lượng cuộc sống.

Nếu xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc không còn muốn sống, người bệnh cần thông báo ngay cho người thân và đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp.

OCD được chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần sẽ tìm hiểu nội dung ám ảnh, hành vi cưỡng bức, thời gian xuất hiện và mức độ ảnh hưởng của triệu chứng. Quá trình đánh giá cũng giúp phân biệt OCD với lo âu thông thường, tính cầu toàn hoặc các rối loạn khác có biểu hiện tương tự.

Người bệnh nên mô tả trung thực những suy nghĩ và hành vi đang gặp phải. Các suy nghĩ không mong muốn không đồng nghĩa với mong muốn thực hiện chúng, vì vậy không cần vì xấu hổ mà che giấu triệu chứng.

Điều trị OCD bằng cách nào?

OCD có thể được kiểm soát bằng các phương pháp điều trị phù hợp. Kế hoạch cụ thể phụ thuộc vào dạng triệu chứng, mức độ ảnh hưởng, tình trạng sức khỏe và những rối loạn đi kèm.

Tâm lý trị liệu

Liệu pháp nhận thức – hành vi, đặc biệt là phương pháp tiếp xúc và ngăn chặn phản ứng, thường được sử dụng trong điều trị OCD.

Người bệnh được hướng dẫn từng bước đối diện với tình huống gây lo âu và tập không thực hiện hành vi cưỡng bức. Quá trình này cần được xây dựng ở mức độ phù hợp và thực hiện dưới sự hướng dẫn chuyên môn.

Điều trị bằng thuốc

Bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc trong một số trường hợp, nhất là khi triệu chứng ở mức độ vừa hoặc nặng. Người bệnh cần dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám theo hẹn để đánh giá hiệu quả cũng như tác dụng không mong muốn.

Không nên tự mua thuốc, thay đổi liều hoặc ngừng thuốc đột ngột khi chưa trao đổi với bác sĩ.

Sự hỗ trợ trong sinh hoạt

Bên cạnh điều trị chuyên môn, người bệnh nên duy trì giấc ngủ, vận động và lịch sinh hoạt ổn định. Người thân cần lắng nghe, tránh chỉ trích hoặc ép người bệnh dừng nghi thức ngay lập tức. Tuy nhiên, việc liên tục tham gia kiểm tra hay trấn an theo yêu cầu cũng có thể vô tình duy trì vòng lặp rối loạn ám ảnh cưỡng bức, do đó gia đình nên thực hiện theo hướng dẫn của chuyên gia.

Khám OCD tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, bác sĩ khai thác những suy nghĩ ám ảnh, hành vi cưỡng bức, thời gian xuất hiện và mức độ ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt cũng như các mối quan hệ.

Việc đánh giá không chỉ nhằm nhận diện biểu hiện OCD mà còn xem xét những vấn đề có thể đi kèm như lo âu, trầm cảm hoặc mất ngủ. Từ kết quả thăm khám, người bệnh được tư vấn kế hoạch điều trị phù hợp, hướng tới giảm sự chi phối của triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Câu hỏi thường gặp về OCD

OCD có tự khỏi không?

Triệu chứng OCD có thể thay đổi theo thời gian nhưng thường khó được kiểm soát hoàn toàn nếu không có phương pháp hỗ trợ phù hợp. Thăm khám sớm giúp người bệnh được đánh giá và lựa chọn hướng điều trị phù hợp hơn.

Người mắc OCD có biết hành vi của mình bất hợp lý không?

Nhiều người nhận ra suy nghĩ hoặc hành vi của mình quá mức nhưng vẫn khó dừng lại vì lo âu tăng cao. Mức độ nhận thức về triệu chứng có thể khác nhau ở từng trường hợp.

OCD có phải là bệnh thích sạch sẽ không?

Không. Sợ nhiễm bẩn và rửa tay nhiều lần chỉ là một dạng biểu hiện. OCD còn có thể liên quan đến kiểm tra, sắp xếp, đếm, tìm kiếm sự chắc chắn hoặc các suy nghĩ không mong muốn khác.

Có nên ép người mắc OCD ngừng hành vi lặp lại không?

Không nên ép buộc hoặc chỉ trích. Việc giảm hành vi cưỡng bức cần được thực hiện từng bước theo kế hoạch điều trị để hạn chế lo âu quá mức và tăng khả năng duy trì kết quả.

OCD là rối loạn có thể khiến người bệnh bị cuốn vào vòng lặp giữa suy nghĩ ám ảnh, lo âu và hành vi cưỡng bức. Đây không phải tính cách cầu toàn hay một thói quen có thể đơn giản dừng lại bằng ý chí.

Nếu những suy nghĩ và hành động lặp lại đang chiếm quá nhiều thời gian, gây đau khổ hoặc cản trở cuộc sống, người bệnh nên thăm khám sớm để được đánh giá và hỗ trợ phù hợp.