Tâm trạng của thanh thiếu niên có thể thay đổi do quá trình phát triển, áp lực học tập, mâu thuẫn trong các mối quan hệ hoặc thiếu ngủ. Tuy nhiên, nếu con xuất hiện những giai đoạn khí sắc tăng cao hoặc dễ kích thích bất thường, đi kèm thay đổi rõ rệt về năng lượng, giấc ngủ và hành vi, gia đình không nên xem đây chỉ là biểu hiện của tuổi dậy thì.

Rối loạn lưỡng cực ở thanh thiếu niên là tình trạng phức tạp và có thể bị nhầm với ADHD, trầm cảm, lo âu hoặc một số vấn đề tâm lý khác. Vì vậy, việc chẩn đoán cần được bác sĩ chuyên khoa thực hiện dựa trên diễn biến triệu chứng trong một khoảng thời gian, thay vì chỉ dựa vào một vài hành vi riêng lẻ.

Rối loạn lưỡng cực ở thanh thiếu niên là gì?

Rối loạn lưỡng cực là một rối loạn khí sắc liên quan đến những thay đổi rõ rệt về tâm trạng, năng lượng, suy nghĩ và mức độ hoạt động. Người mắc có thể trải qua các giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ, giai đoạn trầm cảm và những khoảng thời gian khí sắc tương đối ổn định.

Không phải trường hợp nào cũng biểu hiện bằng những giai đoạn “vui” và “buồn” xen kẽ rõ ràng. Ở một số thanh thiếu niên, trạng thái khí sắc tăng có thể biểu hiện chủ yếu bằng cáu gắt, kích động hoặc xung đột thay vì vui vẻ quá mức.

Theo các chuyên gia tâm lý, rối loạn lưỡng cực có thể gây ra những giai đoạn thay đổi bất thường về khí sắc, năng lượng, suy nghĩ và hành vi. Việc đánh giá chuyên môn rất quan trọng do nhiều biểu hiện có thể tương đồng với các rối loạn khác.

Dấu hiệu hưng cảm ở thanh thiếu niên

Trong giai đoạn hưng cảm, khí sắc và mức độ hoạt động thay đổi rõ rệt so với trạng thái thông thường của người đó. Các biểu hiện thường xuất hiện cùng nhau, kéo dài và gây ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt hoặc các mối quan hệ.

Gia đình có thể nhận thấy con:

• Vui vẻ, phấn khích hoặc cáu gắt bất thường.
• Ngủ rất ít nhưng vẫn cảm thấy nhiều năng lượng.
• Nói nhiều, nói nhanh và khó ngắt lời.
• Có nhiều suy nghĩ xuất hiện liên tục hoặc chuyển chủ đề rất nhanh.
• Hoạt động không ngừng và khó ngồi yên.
• Dễ bị phân tán bởi những tác động xung quanh.
• Tự tin quá mức hoặc cho rằng mình có khả năng đặc biệt.
• Đặt ra nhiều kế hoạch lớn nhưng thiếu tính thực tế.
• Hành động bốc đồng và không cân nhắc hậu quả.
• Tiêu tiền thiếu kiểm soát.
• Tham gia những hành vi nguy hiểm hoặc không phù hợp với độ tuổi.
• Trở nên kích động, gây gổ hoặc xung đột nhiều hơn.

Hưng cảm nhẹ thường có mức độ ít nghiêm trọng hơn hưng cảm. Tuy nhiên, sự thay đổi về khí sắc, năng lượng và hành vi vẫn khác rõ rệt so với bình thường và có thể được người xung quanh nhận thấy.

Riêng việc thức khuya, nói nhiều hoặc dễ cáu giận chưa đủ để xác định một giai đoạn hưng cảm. Bác sĩ cần xem xét nhiều triệu chứng xuất hiện đồng thời, thời gian kéo dài, mức độ khác biệt so với trước đây và ảnh hưởng thực tế đến cuộc sống.

Biểu hiện trong giai đoạn trầm cảm

Ở một giai đoạn khác, thanh thiếu niên mắc rối loạn lưỡng cực có thể xuất hiện các triệu chứng trầm cảm. Biểu hiện không phải lúc nào cũng là buồn bã; nhiều bạn trẻ trở nên cáu kỉnh, thu mình hoặc mất động lực.

Các dấu hiệu có thể gồm:

• Buồn bã, trống rỗng hoặc cáu gắt kéo dài.
• Không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Mệt mỏi và thiếu năng lượng.
• Ngủ quá ít hoặc quá nhiều.
• Ăn uống và cân nặng thay đổi.
• Khó tập trung, ghi nhớ hoặc đưa ra quyết định.
• Kết quả học tập giảm sút.
• Thu mình khỏi bạn bè và gia đình.
• Cảm thấy bản thân vô dụng hoặc có lỗi.
• Bi quan, tuyệt vọng về tương lai.
• Nghĩ đến cái chết, tự gây thương tích hoặc tự sát.

Các biểu hiện này cũng có thể gặp trong trầm cảm học đường. Điểm quan trọng cần đánh giá là người bệnh có từng trải qua giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ hay không, cũng như diễn biến các triệu chứng theo thời gian.

Vì sao rối loạn lưỡng cực dễ bị nhầm với thay đổi tuổi dậy thì?

Thanh thiếu niên có thể vui, buồn, cáu giận hoặc thay đổi sở thích trong quá trình trưởng thành. Những biến động cảm xúc thông thường thường liên quan đến một sự kiện cụ thể, tồn tại trong thời gian ngắn và không gây suy giảm nghiêm trọng khả năng học tập hay sinh hoạt.

Trong rối loạn lưỡng cực, các thay đổi thường rõ rệt hơn trạng thái vốn có, xuất hiện thành từng giai đoạn và đi kèm biến đổi đáng kể về giấc ngủ, năng lượng, suy nghĩ hoặc hành vi. Người bệnh có thể thực hiện những việc khác xa tính cách thường ngày và khó tự kiểm soát.

Việc chẩn đoán còn phức tạp vì một số vấn đề khác có thể gây ra biểu hiện tương tự:

• ADHD: gây tăng hoạt động, khó tập trung và hành động bốc đồng.
• Trầm cảm: gây buồn bã, mất hứng thú, mệt mỏi và suy nghĩ tiêu cực.
• Rối loạn lo âu: có thể gây mất ngủ, bồn chồn, cáu gắt và khó tập trung.
• Rối loạn hành vi: liên quan đến hành vi chống đối, gây hấn hoặc vi phạm quy tắc.
• Sử dụng chất: có thể làm thay đổi cảm xúc, giấc ngủ và hành vi.
• Một số bệnh lý cơ thể hoặc thuốc: cũng có khả năng ảnh hưởng đến khí sắc.

Do đó, phụ huynh không nên tự chẩn đoán rối loạn lưỡng cực bằng các bài kiểm tra trực tuyến hoặc dựa trên một danh sách triệu chứng.

Khi nào cần đưa thanh thiếu niên đi khám?

Gia đình nên đưa con đi đánh giá khi những thay đổi về tâm trạng và hành vi:

• Kéo dài hoặc thường xuyên tái diễn.
• Khác rõ rệt so với tính cách trước đây.
• Làm đảo lộn giờ ngủ và nhịp sinh hoạt.
• Ảnh hưởng đến kết quả học tập.
• Gây xung đột nghiêm trọng trong gia đình.
• Khiến con có hành vi bốc đồng hoặc nguy hiểm.
• Đi kèm biểu hiện hoang tưởng hoặc nghe, nhìn thấy những điều người khác không nhận thấy.
• Xuất hiện sau khi sử dụng chất kích thích hoặc thuốc không theo chỉ định.

Nếu thanh thiếu niên có ý nghĩ tự sát, hành vi tự gây thương tích, mất kiểm soát nghiêm trọng, kích động mạnh hoặc gây nguy hiểm cho bản thân và người khác, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu hoặc liên hệ dịch vụ hỗ trợ khẩn cấp ngay. Không nên để con ở một mình trong tình huống này.

Rối loạn lưỡng cực được đánh giá như thế nào?

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể khẳng định rối loạn lưỡng cực. Bác sĩ cần khai thác đầy đủ quá trình xuất hiện và diễn biến của các triệu chứng.

Nội dung đánh giá có thể bao gồm:

• Các giai đoạn thay đổi về khí sắc và năng lượng.
• Thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng của từng giai đoạn.
• Thói quen ngủ, ăn uống và sinh hoạt.
• Khả năng học tập và quan hệ xã hội.
• Những hành vi bốc đồng hoặc nguy hiểm.
• Tiền sử sử dụng thuốc, rượu hoặc các chất kích thích.
• Các bệnh lý thể chất có thể liên quan.
• Tiền sử sức khỏe tâm thần của bản thân và gia đình.
• Thông tin từ cha mẹ, người chăm sóc hoặc giáo viên khi phù hợp.

Việc theo dõi diễn biến khí sắc và giấc ngủ theo ngày có thể cung cấp thêm thông tin cho bác sĩ. Tuy nhiên, các ghi chép này chỉ hỗ trợ đánh giá, không thay thế cho chẩn đoán chuyên môn.

Khám rối loạn cảm xúc tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, bác sĩ khai thác lịch sử triệu chứng, sự thay đổi khí sắc, giấc ngủ, hành vi, khả năng học tập và thông tin từ gia đình. Quá trình thăm khám cũng giúp phân biệt rối loạn lưỡng cực với ADHD, rối loạn lo âu, trầm cảm và những vấn đề khác có biểu hiện tương đồng.

Kế hoạch điều trị được cân nhắc dựa trên tình trạng thực tế của từng người bệnh, có thể bao gồm điều trị bằng thuốc, can thiệp tâm lý, hướng dẫn gia đình và điều chỉnh nhịp sinh hoạt. Việc sử dụng thuốc cần tuân theo chỉ định của bác sĩ; phụ huynh không nên tự ý mua thuốc, thay đổi liều hoặc ngừng điều trị.

Người bệnh cũng cần được theo dõi định kỳ để bác sĩ đánh giá đáp ứng, tác dụng không mong muốn và sự thay đổi của triệu chứng. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ con ngủ đủ, dùng thuốc đúng hướng dẫn và nhận biết sớm dấu hiệu tái phát.

Đánh giá đúng giúp thanh thiếu niên được hỗ trợ phù hợp

Rối loạn lưỡng cực ở thanh thiếu niên không phải là sự thất thường thông thường hay biểu hiện của việc “khó bảo”. Đây là tình trạng cần được đánh giá cẩn thận dựa trên toàn bộ diễn biến khí sắc, năng lượng, giấc ngủ và hành vi.

Khi nhận thấy con có những giai đoạn thay đổi cảm xúc rõ rệt, hành động bốc đồng hoặc xuất hiện triệu chứng trầm cảm, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch thăm khám. Phát hiện sớm, điều trị phù hợp và theo dõi đều đặn có thể giúp người bệnh ổn định sức khỏe, duy trì việc học và cải thiện chất lượng cuộc sống.