Trẻ em có thể buồn bã, lo lắng, tức giận hoặc sợ hãi trước những thay đổi trong cuộc sống. Đây không phải lúc nào cũng là biểu hiện bất thường. Tuy nhiên, nếu cảm xúc tiêu cực kéo dài, xuất hiện thường xuyên hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ, trẻ có thể cần được đánh giá chuyên sâu.

Đánh giá rối loạn cảm xúc trẻ em không chỉ dựa trên một bài test hay một vài biểu hiện riêng lẻ. Quá trình này cần xem xét toàn diện đặc điểm phát triển, môi trường gia đình, sức khỏe thể chất, hành vi và khả năng thích nghi của mỗi trẻ.

Rối loạn cảm xúc ở trẻ em là gì?

Rối loạn cảm xúc là thuật ngữ được sử dụng để mô tả những khó khăn đáng kể trong cách trẻ nhận biết, thể hiện hoặc điều hòa cảm xúc. Trẻ có thể thường xuyên lo âu, buồn bã, cáu kỉnh, sợ hãi hoặc phản ứng mạnh hơn so với tình huống thực tế.

Một số vấn đề có thể liên quan đến cảm xúc ở trẻ gồm:

• Rối loạn lo âu.
• Rối loạn lo âu chia ly.
• Rối loạn trầm cảm.
• Rối loạn sự thích ứng.
• Rối loạn điều hòa cảm xúc.
• Khó khăn cảm xúc liên quan đến sang chấn hoặc stress.
• Các biểu hiện cảm xúc đi kèm ADHD, tự kỷ hoặc khó khăn học tập.

Theo các chuyên gia tâm lý, nhiều trẻ thỉnh thoảng có những nỗi sợ, lo lắng hoặc hành vi gây khó khăn. Vấn đề cần được chú ý khi biểu hiện trở nên nghiêm trọng, kéo dài và ảnh hưởng đến hoạt động ở nhà, trường học hoặc khi vui chơi. Vì vậy, cha mẹ không nên tự kết luận trẻ mắc rối loạn chỉ dựa trên một dấu hiệu riêng lẻ.

Khi nào trẻ cần được đánh giá rối loạn cảm xúc?

Cha mẹ có thể cân nhắc đưa con đi đánh giá khi những thay đổi về cảm xúc xuất hiện thường xuyên, kéo dài hoặc khác biệt rõ rệt so với trước đây.

Những dấu hiệu cần lưu ý gồm:

• Thường xuyên buồn bã, lo lắng hoặc sợ hãi.
• Dễ nổi nóng, cáu gắt hoặc có phản ứng cảm xúc quá mạnh.
• Khó bình tĩnh sau khi tức giận hoặc thất vọng.
• Thu mình, ít giao tiếp và không còn hứng thú với hoạt động yêu thích.
• Né tránh đến trường, gặp bạn bè hoặc tham gia hoạt động tập thể.
• Dễ khóc, nhạy cảm quá mức với lời nhận xét.
• Thường xuyên than đau đầu, đau bụng nhưng chưa xác định được nguyên nhân thể chất rõ ràng.
• Thay đổi giấc ngủ, ăn uống hoặc mức năng lượng.
• Khó tập trung, kết quả học tập giảm sút.
• Cảm thấy bản thân vô dụng, có lỗi hoặc không được yêu thương.
• Có hành vi gây tổn thương cho bản thân hoặc nói về cái chết.

Trẻ nhỏ chưa có đủ khả năng diễn đạt cảm xúc bằng lời nên khó khăn tâm lý có thể được thể hiện qua ăn vạ, bám cha mẹ, rối loạn giấc ngủ, thoái lui kỹ năng hoặc các hành vi chống đối. Trong khi đó, trẻ lớn hơn có thể thu mình, cáu gắt, giảm hứng thú hoặc né tránh học tập.

Nếu trẻ có ý nghĩ, lời nói hoặc hành vi tự gây thương tích, tự sát hay gây nguy hiểm cho người khác, gia đình cần giám sát trực tiếp, loại bỏ các vật dụng có thể gây nguy hiểm và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Vì sao cần đánh giá toàn diện thay vì chỉ làm bài test?

Một biểu hiện có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Chẳng hạn, trẻ cáu gắt có thể đang gặp khó khăn trong điều hòa cảm xúc, chịu áp lực học tập, thiếu ngủ, lo âu hoặc gặp vấn đề trong giao tiếp. Trẻ mất tập trung cũng có thể liên quan đến cảm xúc, ADHD, khó khăn học tập hoặc môi trường chưa phù hợp.

Đánh giá toàn diện giúp:

• Xác định những khó khăn nổi bật của trẻ.
• Phân biệt phản ứng cảm xúc theo lứa tuổi với vấn đề cần can thiệp.
• Tìm hiểu các yếu tố duy trì hoặc làm biểu hiện nặng hơn.
• Nhận diện những khó khăn có thể xuất hiện đồng thời.
• Xác định điểm mạnh và nguồn lực hỗ trợ của trẻ.
• Xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với trẻ và gia đình.
• Theo dõi sự thay đổi qua từng giai đoạn.

Đánh giá không nhằm “gắn nhãn” cho trẻ. Mục tiêu quan trọng là giúp gia đình hiểu con đang gặp khó khăn gì, cần được hỗ trợ ra sao và đâu là hướng can thiệp phù hợp.

Cha mẹ cần chuẩn bị gì trước buổi đánh giá?

Để chuyên gia có đủ thông tin, cha mẹ nên chuẩn bị:

• Những biểu hiện khiến gia đình lo lắng.
• Thời điểm biểu hiện bắt đầu xuất hiện.
• Các tình huống thường làm trẻ buồn, lo hoặc tức giận.
• Nhận xét của giáo viên hoặc người thường xuyên chăm sóc trẻ.
• Hồ sơ khám, đơn thuốc và kết quả đánh giá trước đây.
• Video về hành vi của trẻ nếu biểu hiện khó xuất hiện tại phòng khám.
• Những thay đổi gần đây trong gia đình hoặc trường học.

Cha mẹ nên mô tả khách quan, tránh trách mắng hoặc yêu cầu con phải trả lời theo mong muốn của người lớn. Một môi trường an toàn sẽ giúp trẻ cởi mở và thể hiện đúng hơn những khó khăn đang gặp phải.

Đăng ký đánh giá rối loạn cảm xúc trẻ em

Những thay đổi cảm xúc ở trẻ không nên bị xem đơn giản là “bướng”, “nhạy cảm” hay “thiếu cố gắng”. Khi biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống, đánh giá rối loạn cảm xúc trẻ em có thể giúp gia đình hiểu rõ nguyên nhân và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch đánh giá. Việc nhận diện sớm, đồng hành đúng cách và phối hợp giữa gia đình, chuyên gia và nhà trường có thể giúp trẻ cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc, thích nghi và phát triển lành mạnh hơn.