Tuổi cao thường đi kèm nhiều thay đổi về sức khỏe, vai trò trong gia đình và đời sống xã hội. Một số người có thể trở nên buồn bã, lo âu, dễ cáu gắt hoặc mất hứng thú kéo dài. Đây không nên được xem đơn thuần là biểu hiện “bình thường của tuổi già”.

Rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống, khả năng chăm sóc bản thân và quá trình điều trị các bệnh lý cơ thể. Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, phân biệt với những tình trạng có biểu hiện tương tự và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi là gì?

Rối loạn cảm xúc là nhóm tình trạng gây ra những thay đổi đáng kể về khí sắc, cảm xúc, suy nghĩ và mức độ hoạt động. Trong đó, người cao tuổi có thể gặp:

• Rối loạn trầm cảm.
• Rối loạn lưỡng cực.
• Rối loạn khí sắc do bệnh lý cơ thể.
• Rối loạn cảm xúc liên quan đến thuốc hoặc chất.
• Các biểu hiện lo âu đi kèm.
• Rối loạn sự thích ứng sau những biến cố trong cuộc sống.

Không phải mọi thay đổi cảm xúc đều là bệnh lý. Tuy nhiên, nếu biểu hiện kéo dài, gây đau khổ hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, người cao tuổi cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.

Dấu hiệu rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi

Biểu hiện ở người cao tuổi đôi khi không điển hình. Người bệnh có thể không nói rằng mình buồn mà thường than phiền về mất ngủ, đau nhức, mệt mỏi hoặc suy giảm trí nhớ.

Gia đình nên chú ý khi người cao tuổi xuất hiện những dấu hiệu như:

• Buồn bã, trống rỗng hoặc bi quan kéo dài.
• Mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Dễ cáu gắt, nhạy cảm hoặc phản ứng cảm xúc mạnh.
• Lo lắng nhiều về sức khỏe, tài chính hoặc người thân.
• Thu mình, ít giao tiếp và không muốn ra khỏi nhà.
• Mất ngủ, ngủ không sâu hoặc thức dậy quá sớm.
• Ăn kém, thay đổi khẩu vị hoặc sụt cân.
• Mệt mỏi, giảm năng lượng.
• Khó tập trung, hay quên hoặc suy nghĩ chậm.
• Giảm khả năng tự chăm sóc và thực hiện công việc thường ngày.
• Cảm thấy mình vô dụng hoặc trở thành gánh nặng.
• Có suy nghĩ về cái chết hoặc hành vi tự gây tổn thương.

Một vài biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận người bệnh mắc rối loạn cảm xúc. Việc chẩn đoán cần dựa trên quá trình thăm khám toàn diện.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ rối loạn cảm xúc

Rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi thường liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Bệnh lý cơ thể

Đột quỵ, bệnh Parkinson, bệnh tuyến giáp, tim mạch, ung thư, đau mạn tính và một số bệnh thần kinh có thể tác động đến cảm xúc. Những khó khăn do hạn chế vận động hoặc mất khả năng tự lập cũng làm tăng nguy cơ trầm cảm, lo âu.

Tác dụng của thuốc

Người cao tuổi thường sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc. Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, nhận thức hoặc khí sắc. Vì vậy, bác sĩ cần xem xét đầy đủ các thuốc đang dùng, bao gồm cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung.

Biến cố và thay đổi trong cuộc sống

Mất người thân, nghỉ hưu, giảm thu nhập, chuyển nơi ở hoặc cảm giác mất vai trò trong gia đình có thể tạo ra áp lực tâm lý đáng kể.

Cô đơn và thiếu kết nối xã hội

Sống một mình, ít giao tiếp, suy giảm thính lực hoặc khả năng vận động có thể khiến người cao tuổi ngày càng tách biệt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cô đơn và cô lập xã hội là những yếu tố nguy cơ quan trọng đối với sức khỏe tinh thần ở tuổi già.

Tiền sử rối loạn tâm thần

Người từng mắc trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc rối loạn lo âu có nguy cơ tái phát khi tuổi cao, đặc biệt trong giai đoạn có nhiều căng thẳng hoặc sức khỏe suy giảm.

Rối loạn cảm xúc có thể bị nhầm với sa sút trí tuệ không?

Rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi có thể gây giảm tập trung, hay quên và suy nghĩ chậm, khiến gia đình lo ngại về sa sút trí tuệ. Ngược lại, người mắc sa sút trí tuệ cũng có thể xuất hiện buồn bã, lo âu, cáu gắt hoặc thay đổi hành vi.

Ngoài ra, tình trạng lú lẫn cấp, tác dụng của thuốc và một số bệnh lý cơ thể cũng có thể làm thay đổi cảm xúc hoặc nhận thức. Vì vậy, người bệnh cần được đánh giá cả sức khỏe tâm thần, chức năng nhận thức và tình trạng thể chất thay vì chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài.

Khi nào người cao tuổi cần đi khám?

Gia đình nên đưa người cao tuổi đi khám khi:

• Các thay đổi cảm xúc kéo dài và không cải thiện.
• Người bệnh mất ngủ, ăn uống kém hoặc sụt cân.
• Không còn muốn giao tiếp và tham gia hoạt động thường ngày.
• Khả năng tự chăm sóc suy giảm.
• Triệu chứng ảnh hưởng đến việc điều trị bệnh cơ thể.
• Có những giai đoạn kích động, nói nhiều, ngủ ít nhưng vẫn tràn đầy năng lượng.
• Xuất hiện hoang tưởng, ảo giác hoặc hành vi khác thường.
• Có suy nghĩ mình là gánh nặng, muốn chết hoặc tự làm tổn thương bản thân.

Nếu người bệnh có ý định tự sát, hành vi nguy hiểm, kích động mạnh hoặc lú lẫn xuất hiện đột ngột, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu gần nhất và không để họ ở một mình.

Gia đình nên hỗ trợ người bệnh như thế nào?

Gia đình cần lắng nghe nghiêm túc, tránh cho rằng người cao tuổi “nghĩ nhiều”, “yếu đuối” hoặc cố tình gây chú ý. Thay vì ép người bệnh phải vui vẻ, người thân có thể khuyến khích họ chia sẻ và cùng tham gia những hoạt động phù hợp.

Gia đình cũng nên theo dõi việc dùng thuốc, lịch tái khám, khả năng ăn ngủ và các thay đổi bất thường. Nếu người bệnh nhắc đến cái chết hoặc cảm giác trở thành gánh nặng, không nên bỏ qua dù họ nói với giọng đùa hoặc chưa thể hiện kế hoạch cụ thể.

Khám và điều trị rối loạn cảm xúc tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, người cao tuổi được thăm khám theo hướng toàn diện, xem xét đồng thời biểu hiện cảm xúc, chức năng nhận thức, sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng và hoàn cảnh gia đình.

Dựa trên kết quả đánh giá, bác sĩ xây dựng hướng can thiệp phù hợp, có thể bao gồm điều trị bằng thuốc, tham vấn – trị liệu tâm lý, hướng dẫn chăm sóc và phối hợp với các chuyên khoa liên quan. Người bệnh được theo dõi trong quá trình điều trị để đánh giá đáp ứng và điều chỉnh kế hoạch khi cần thiết.

Câu hỏi thường gặp

Rối loạn cảm xúc ở người cao tuổi có chữa được không?

Nhiều trường hợp có thể cải thiện đáng kể khi được phát hiện sớm, chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp. Hiệu quả phụ thuộc vào loại rối loạn, mức độ triệu chứng, bệnh lý đi kèm và sự hợp tác của người bệnh cùng gia đình.

Thay đổi tính tình ở người cao tuổi có phải rối loạn cảm xúc không?

Không thể kết luận chỉ dựa vào thay đổi tính tình. Cáu gắt, thu mình hoặc nghi ngờ có thể liên quan đến rối loạn cảm xúc, suy giảm nhận thức, bệnh cơ thể, thuốc hoặc nhiều nguyên nhân khác.

Người cao tuổi có nên dùng thuốc chống trầm cảm không?

Thuốc có thể được sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ. Việc lựa chọn thuốc cần cân nhắc tuổi, chức năng gan thận, nguy cơ té ngã, bệnh lý nền và các thuốc đang dùng.

Rối loạn cảm xúc không phải là hệ quả tất yếu của quá trình lão hóa. Khi người cao tuổi buồn bã, mất hứng thú, lo âu, cáu gắt hoặc thay đổi sinh hoạt kéo dài, gia đình nên chủ động đưa người bệnh đi khám.

Việc đánh giá toàn diện giúp tìm đúng nguyên nhân, phát hiện các vấn đề sức khỏe đi kèm và lựa chọn phương pháp điều trị an toàn. Liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.