Một bạn trẻ liên tục tham gia cá cược dù đã thua tiền, hoặc thường xuyên nhổ tóc đến mức tóc thưa đi, có thể đang gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, hai biểu hiện này không thuộc cùng một nhóm rối loạn. Đánh giá chuyên môn giúp tìm hiểu điều gì đang xảy ra, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống và hướng hỗ trợ phù hợp cho từng người.

Nghiện hành vi có bao gồm nhổ tóc không?

“Nghiện hành vi” là cách gọi thường dùng cho tình trạng một người khó kiểm soát việc thực hiện một hoạt động dù hoạt động đó gây hậu quả. Rối loạn cờ bạc là một dạng rối loạn liên quan đến hành vi gây nghiện. Ở người vị thành niên, hành vi đáng chú ý có thể xuất hiện dưới hình thức cá cược thể thao, đánh bạc trực tuyến hoặc dùng tiền để đặt cược trong những hoạt động khác.

Nhổ tóc lặp đi lặp lại lại cần được xem xét theo hướng khác. Rối loạn nhổ tóc (trichotillomania) được xếp trong nhóm rối loạn ám ảnh cưỡng bức và các rối loạn liên quan, không được phân loại là nghiện hành vi. Vì vậy, dù các biểu hiện đều có điểm chung là khó dừng lại, chuyên gia cần đánh giá riêng thay vì dùng một nhãn chẩn đoán cho tất cả.

Dấu hiệu nào cho thấy thanh thiếu niên cần được đánh giá?

Cha mẹ có thể cân nhắc cho con gặp chuyên gia khi một hành vi lặp lại kèm theo một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Con nhiều lần muốn giảm hoặc dừng hành vi nhưng không thực hiện được.
• Hành vi chiếm nhiều thời gian, khiến con sao nhãng học tập, mất ngủ hoặc ít tham gia các hoạt động thường ngày.
• Con che giấu, nói dối hoặc xung đột với gia đình vì hành vi đó.
• Hành vi gây hậu quả rõ rệt, chẳng hạn mất tiền, vay mượn, tóc thưa hoặc da đầu bị tổn thương.
• Con thấy xấu hổ, lo âu, buồn bã hoặc vẫn tiếp tục dù nhận thấy hậu quả.

Với cờ bạc, dấu hiệu có thể là thường xuyên nghĩ đến việc đặt cược, tìm cách lấy lại tiền đã thua hoặc tiếp tục cá cược bất chấp ảnh hưởng đến các mối quan hệ. Với nhổ tóc, gia đình có thể nhận thấy những vùng tóc thưa, con cố che vùng tóc bị nhổ hoặc cảm thấy rất khó cưỡng lại thôi thúc nhổ tóc. Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận con mắc rối loạn.

Đánh giá các hành vi khó kiểm soát được thực hiện như thế nào?

Buổi đánh giá thường bắt đầu bằng việc lắng nghe cả thanh thiếu niên và cha mẹ. Chuyên gia tìm hiểu hành vi xuất hiện từ khi nào, xảy ra trong tình huống nào, tần suất ra sao và con đã từng cố dừng lại như thế nào. Việc hỏi riêng bạn trẻ khi phù hợp cũng có thể giúp con chia sẻ những điều khó nói trước gia đình.

Tiếp theo, chuyên gia xem xét ảnh hưởng của hành vi đến giấc ngủ, học tập, sức khỏe, tài chính và các mối quan hệ. Những khó khăn đi kèm như lo âu, trầm cảm hoặc căng thẳng cũng cần được tìm hiểu. Nếu con nhổ tóc gây rụng tóc hoặc tổn thương da đầu, việc khám y khoa có thể cần thiết để đánh giá tình trạng thể chất và loại trừ nguyên nhân khác.

Từ thông tin thu thập được, chuyên gia sẽ trao đổi với gia đình về nhận định ban đầu, những điểm cần theo dõi và hướng hỗ trợ. Quá trình này không nên chỉ dựa vào một bảng câu hỏi hoặc việc cha mẹ quan sát con trong vài ngày.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ con có hành vi khó kiểm soát?

Hãy bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện bình tĩnh: mô tả điều cha mẹ quan sát được, hỏi con đang gặp khó khăn gì và tránh gọi con là “hư” hay “nghiện” trước khi được đánh giá. Với hành vi cá cược, gia đình có thể cùng con rà soát việc sử dụng tiền và các kênh đặt cược. Với hành vi nhổ tóc, trách mắng hoặc liên tục nhắc con “đừng nhổ nữa” có thể khiến con thêm xấu hổ mà không giải quyết được nguyên nhân.

Nếu hành vi kéo dài, con khó tự kiểm soát hoặc đã ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt, cha mẹ nên đưa con đến cơ sở có chuyên môn về sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên để được đánh giá. Trường hợp con nhắc đến việc tự làm hại bản thân hoặc tự sát, gia đình cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Đánh giá tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, việc đánh giá hướng tới tìm hiểu toàn diện biểu hiện của con, hoàn cảnh xuất hiện hành vi và những khó khăn liên quan. Điều này giúp gia đình hiểu rõ hơn nhu cầu của con và trao đổi với chuyên gia về hướng hỗ trợ phù hợp, thay vì tự kết luận từ một hành vi đơn lẻ.

Nếu cha mẹ nhận thấy con cá cược mất kiểm soát, nhổ tóc lặp lại hoặc có hành vi khác đang ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, hãy liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn lịch đánh giá.