Tuổi vị thành niên là giai đoạn con muốn tự quyết định nhiều hơn, dễ tranh luận với cha mẹ và đôi khi phản ứng mạnh trước các giới hạn. Tuy nhiên, nếu hành vi chống đối, gây hấn hoặc vi phạm quy tắc lặp lại, ngày càng nghiêm trọng và ảnh hưởng đến việc học, các mối quan hệ, gia đình nên tìm hiểu nguyên nhân. Đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên giúp nhìn nhận khó khăn của con trong bối cảnh toàn diện, thay vì kết luận chỉ từ một vài lần con cư xử không như mong đợi.

Rối loạn hành vi ở tuổi vị thành niên là gì?

“Rối loạn hành vi” thường được dùng để nói về những khó khăn kéo dài trong cách một người ứng xử với người khác hoặc tuân thủ quy tắc. Trong chuyên môn, cần phân biệt từng tình trạng cụ thể, chẳng hạn rối loạn bướng bỉnh chống đối và rối loạn hành vi ứng xử (conduct disorder). Đây là các tình trạng thuộc nhóm rối loạn hành vi gây rối, kiểm soát xung động và hành vi ứng xử.

Không phải mọi hành vi cãi lại, bỏ học một buổi hay nổi nóng đều là dấu hiệu của rối loạn. Chuyên gia cần xem xét mức độ, tần suất, thời gian kéo dài, hoàn cảnh xảy ra và tác động thực tế của hành vi trước khi đưa ra nhận định.

Những dấu hiệu nào cần được quan tâm?

Cha mẹ có thể cân nhắc cho con được đánh giá khi nhận thấy một hoặc nhiều biểu hiện sau xuất hiện lặp lại:

• Thường xuyên tranh cãi gay gắt, chống đối yêu cầu hoặc cố ý phá vỡ quy tắc.
• Dễ nổi nóng, có hành vi đe dọa, bắt nạt hoặc gây hấn với người khác.
• Liên tục nói dối, lấy đồ không được phép hoặc có hành vi phá hoại tài sản.
• Bỏ học, bỏ nhà đi hoặc vi phạm những giới hạn quan trọng về an toàn.
• Khó duy trì quan hệ với gia đình, bạn bè, thầy cô; kết quả học tập hoặc sinh hoạt sa sút rõ rệt.

Các biểu hiện trên là lý do để tìm hiểu thêm, không phải căn cứ tự chẩn đoán. Khó khăn về cảm xúc, ADHD, sang chấn, việc sử dụng chất hoặc những vấn đề khác cũng có thể ảnh hưởng đến cách một bạn trẻ cư xử. Đánh giá toàn diện giúp nhận diện các yếu tố này và những tình trạng có thể cùng tồn tại.

Đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên và thanh thiếu niên xem xét những gì?

Hành vi xuất hiện như thế nào?

Chuyên gia tìm hiểu hành vi bắt đầu từ khi nào, diễn ra ở nhà, ở trường hay trong các mối quan hệ bạn bè, điều gì thường xảy ra trước và sau mỗi tình huống. Một hành vi xuất hiện trong nhiều môi trường có thể cần được nhìn nhận khác với phản ứng chỉ xảy ra trước một áp lực cụ thể.

Cảm xúc và sức khỏe tinh thần của con

Đằng sau sự cáu giận hoặc chống đối có thể là lo âu, buồn bã, khó kiểm soát xung động hoặc trải nghiệm căng thẳng mà con chưa biết diễn đạt. Vì vậy, việc lắng nghe góc nhìn của chính bạn trẻ là một phần quan trọng của đánh giá.

Bối cảnh gia đình, trường học và các khó khăn đi kèm

Mối quan hệ trong gia đình, trải nghiệm tại trường, giấc ngủ, khả năng học tập, giao tiếp và những vấn đề sức khỏe liên quan đều có thể ảnh hưởng đến hành vi. Hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị xem xét cả các vấn đề sức khỏe tinh thần, thể chất, ngôn ngữ và giao tiếp khi đánh giá người trẻ nghi ngờ có rối loạn hành vi ứng xử.

Thông tin từ cha mẹ, người chăm sóc và nhà trường có thể giúp làm rõ bức tranh chung. Chuyên gia sẽ lựa chọn cách thu thập thông tin và công cụ phù hợp với từng trường hợp; không có một bảng hỏi đơn lẻ nào thay thế được đánh giá chuyên môn toàn diện.

Khi nào gia đình nên đưa con đi đánh giá?

Gia đình nên tìm hỗ trợ khi hành vi kéo dài hoặc tăng dần, gây xung đột thường xuyên, ảnh hưởng đáng kể đến việc học và các mối quan hệ, hoặc khiến con hay người khác gặp nguy hiểm. Nếu có hành vi bạo lực nghiêm trọng, đe dọa gây hại hoặc tình huống mất an toàn trước mắt, cần ưu tiên bảo đảm an toàn và liên hệ cơ sở y tế hay dịch vụ khẩn cấp tại địa phương.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc trao đổi bình tĩnh với con, ghi nhận các tình huống cụ thể thay vì gắn nhãn “hư” hay “chống đối”. Sự hợp tác của gia đình và nhà trường sẽ giúp chuyên gia hiểu đúng khó khăn mà con đang gặp phải.

Đánh giá tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, việc đánh giá hướng tới tìm hiểu toàn diện hành vi, cảm xúc, quá trình phát triển và môi trường sống của người trẻ. Từ những thông tin thu thập được, chuyên gia trao đổi với gia đình về khó khăn cần quan tâm và hướng hỗ trợ phù hợp với từng trường hợp.

Một biểu hiện riêng lẻ không đủ để kết luận con mắc rối loạn hành vi. Nếu cha mẹ nhận thấy những thay đổi kéo dài hoặc ngày càng khó xử lý, hãy liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn về nhu cầu đánh giá. Hiểu đúng điều con đang trải qua là bước đầu để gia đình đồng hành hiệu quả hơn.