Ở tuổi thanh thiếu niên, các em có thể dành nhiều thời gian cho một hoạt động yêu thích hoặc đôi lúc thực hiện những hành vi bốc đồng. Tuy nhiên, nếu một hành vi lặp lại thường xuyên, ngày càng khó kiểm soát và gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sức khỏe hoặc các mối quan hệ, cha mẹ không nên xem nhẹ.

Các biểu hiện thường được gọi chung là nghiện hành vi ở thanh thiếu niên cần được đánh giá cụ thể. Không phải mọi hành vi lặp lại đều là nghiện; một số trường hợp có thể liên quan đến lo âu, căng thẳng, khó kiểm soát xung động hoặc vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

Nghiện hành vi ở thanh thiếu niên là gì?

Nghiện hành vi thường được dùng để mô tả tình trạng thanh thiếu niên liên tục thực hiện một hoạt động dù biết hành vi đó đang gây ra hậu quả. Các em có thể cảm thấy thôi thúc mạnh mẽ, khó dừng lại và dành ngày càng nhiều thời gian cho hoạt động này.

Một số hành vi cần được chú ý gồm:

• Đánh bạc hoặc cá cược dưới nhiều hình thức.
• Chơi trò chơi điện tử quá mức.
• Sử dụng Internet hoặc mạng xã hội mất kiểm soát.
• Mua sắm liên tục và không kiểm soát được chi tiêu.
• Thực hiện các hành vi mạo hiểm để tìm kiếm cảm giác mạnh.
• Một số hành vi lặp lại gây tổn hại cho bản thân.

Tuy nhiên, “nghiện hành vi” là khái niệm rộng và không phải tất cả những hành vi trên đều được chẩn đoán theo cùng một nhóm rối loạn. Ví dụ, nhổ tóc liên tục có thể liên quan đến rối loạn nhổ tóc, không nên mặc định là nghiện. Thanh thiếu niên cần được chuyên gia đánh giá để xác định đúng bản chất vấn đề.

Dấu hiệu hành vi khó kiểm soát ở thanh thiếu niên

Việc thanh thiếu niên thích chơi game, mua sắm hoặc sử dụng mạng xã hội chưa đồng nghĩa với nghiện hành vi. Cha mẹ cần quan tâm đến khả năng kiểm soát và những hậu quả mà hành vi gây ra.

Các dấu hiệu đáng chú ý bao gồm:

• Không thể dừng hoặc giảm hành vi dù đã nhiều lần cố gắng.
• Dành ngày càng nhiều thời gian để thực hiện hoặc suy nghĩ về hành vi.
• Bồn chồn, cáu gắt hoặc khó chịu khi không được thực hiện.
• Bỏ bê học tập, vận động, giấc ngủ hoặc vệ sinh cá nhân.
• Mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Thu hẹp các mối quan hệ và ít giao tiếp trực tiếp.
• Nói dối hoặc che giấu gia đình về thời gian, tần suất hay tiền bạc.
• Sử dụng tiền không kiểm soát, vay mượn hoặc lấy tiền để duy trì hành vi.
• Thực hiện hành vi để thoát khỏi cảm giác buồn chán, lo âu hoặc căng thẳng.
• Tiếp tục thực hiện dù đã nhận thấy hậu quả đối với sức khỏe và cuộc sống.

Một biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để xác định thanh thiếu niên mắc rối loạn. Mức độ, tần suất, thời gian kéo dài và ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày cần được xem xét đồng thời.

Nghiện hành vi ảnh hưởng đến thanh thiếu niên như thế nào?

Khi một hành vi trở nên khó kiểm soát, thanh thiếu niên có thể dành quá nhiều thời gian và năng lượng cho hành vi đó, từ đó ảnh hưởng đến nhiều mặt của cuộc sống.

Những hậu quả có thể gặp gồm:

• Giảm khả năng tập trung và sa sút kết quả học tập.
• Thường xuyên thức khuya, thiếu ngủ hoặc mệt mỏi.
• Ít vận động và bỏ bê việc chăm sóc sức khỏe.
• Mâu thuẫn với cha mẹ, giáo viên hoặc bạn bè.
• Thu mình và hạn chế tham gia các hoạt động xã hội.
• Gặp khó khăn về tài chính do mua sắm hoặc cá cược.
• Tăng cảm giác tội lỗi, xấu hổ hoặc tự ti.
• Có hành vi nói dối, trốn học hoặc lấy tiền.
• Tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm và các khó khăn tâm lý khác.

Trong một số trường hợp, hành vi có thể khiến thanh thiếu niên và gia đình gặp vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe, tài chính hoặc sự an toàn. Vì vậy, nhận diện và can thiệp sớm có ý nghĩa quan trọng.

Vì sao cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ cấm đoán?

Khi thấy con thực hiện một hành vi quá mức, cha mẹ thường phản ứng bằng cách tịch thu thiết bị, cấm đoán hoặc trách phạt. Việc thiết lập giới hạn là cần thiết, nhưng nếu chỉ tập trung vào hình phạt, các em có thể chuyển sang che giấu hoặc tiếp tục hành vi theo cách khó kiểm soát hơn.

Các hành vi lặp lại có thể liên quan đến:

• Căng thẳng kéo dài trong học tập hoặc gia đình.
• Cảm giác cô đơn, buồn chán hoặc thiếu kết nối.
• Lo âu, trầm cảm hoặc khó điều chỉnh cảm xúc.
• Khó kiểm soát xung động.
• Rối loạn tăng động giảm chú ý.
• Áp lực hoặc ảnh hưởng từ bạn bè.
• Sử dụng hành vi như một cách né tránh vấn đề.
• Trải nghiệm sang chấn hoặc biến cố trong cuộc sống.

Xác định đúng yếu tố thúc đẩy và duy trì hành vi sẽ giúp gia đình lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp hơn.

Cha mẹ nên làm gì để hỗ trợ thanh thiếu niên?

Cha mẹ cần trao đổi với con trong trạng thái bình tĩnh, tập trung vào hậu quả của hành vi thay vì chỉ trích tính cách. Gia đình có thể:

• Lắng nghe để hiểu con đang tìm kiếm hoặc né tránh điều gì thông qua hành vi.
• Cùng con theo dõi thời điểm, tần suất và yếu tố kích hoạt hành vi.
• Thiết lập giới hạn rõ ràng về thời gian, tiền bạc hoặc việc sử dụng thiết bị.
• Thống nhất các quy tắc và hậu quả phù hợp, nhất quán.
• Không sử dụng lời nói xúc phạm, đe dọa hoặc bạo lực.
• Khuyến khích con ngủ đủ, vận động và tham gia các hoạt động trực tiếp.
• Giúp con xây dựng những cách giải tỏa căng thẳng lành mạnh.
• Phối hợp với giáo viên nếu việc học và sinh hoạt tại trường bị ảnh hưởng.
• Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi con không thể tự kiểm soát hành vi.

Cha mẹ không nên đột ngột áp dụng các biện pháp quá cực đoan nếu chưa đánh giá nguy cơ và nguyên nhân. Kế hoạch thay đổi cần phù hợp với từng hành vi và hoàn cảnh của thanh thiếu niên.

Khi nào nên đưa thanh thiếu niên đi khám?

Phụ huynh nên đưa con đi đánh giá khi hành vi kéo dài, tăng dần về mức độ hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và cuộc sống.

Thanh thiếu niên đặc biệt cần được hỗ trợ khi:

• Không thể dừng hành vi dù đã nhiều lần cố gắng.
• Thường xuyên nói dối hoặc che giấu gia đình.
• Bỏ học, thức đêm hoặc ngừng tham gia các hoạt động khác.
• Phát sinh nợ, lấy tiền hoặc có hành vi vi phạm pháp luật.
• Trở nên kích động, hung hăng khi bị ngăn cản.
• Có biểu hiện lo âu, trầm cảm hoặc tự làm tổn thương bản thân.
• Hành vi gây nguy hiểm trực tiếp cho bản thân hoặc người khác.

Nếu thanh thiếu niên có hành vi tự sát, tự gây thương tích hoặc gây nguy hiểm tức thời, gia đình cần bảo đảm an toàn và đưa các em đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp.

Thăm khám tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, thanh thiếu niên được đánh giá toàn diện về hành vi, cảm xúc, khả năng kiểm soát xung động, hoàn cảnh gia đình và môi trường học tập. Bác sĩ có thể phối hợp thông tin từ các em và người chăm sóc để xác định bản chất vấn đề, mức độ ảnh hưởng cũng như các khó khăn đi kèm.

Dựa trên kết quả đánh giá, thanh thiếu niên và gia đình được tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp. Mục tiêu là giúp các em nhận diện yếu tố kích hoạt, kiểm soát xung động, điều chỉnh cảm xúc và từng bước xây dựng những thói quen lành mạnh hơn.

Nghiện hành vi ở thanh thiếu niên không nên được nhìn nhận đơn thuần là thiếu ý chí hoặc không nghe lời. Nếu một hành vi lặp lại đang ảnh hưởng đến học tập, sức khỏe và cuộc sống của trẻ, phụ huynh có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đặt lịch thăm khám.