Một số trẻ có khả năng nói chuyện lưu loát, ghi nhớ tốt hoặc đạt kết quả học tập khá nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn khi kết bạn, thích nghi với thay đổi và kiểm soát cảm xúc. Những thế mạnh dễ nhận thấy đôi khi khiến người lớn đánh giá thấp nhu cầu hỗ trợ của con.

Trị liệu hỗ trợ trẻ có rối loạn phát triển chức năng cao hướng đến việc hiểu đúng những khó khăn này, phát huy thế mạnh và xây dựng các kỹ năng cần thiết trong cuộc sống. Mục tiêu hỗ trợ cần phù hợp với đặc điểm phát triển, khả năng và môi trường sinh hoạt của từng em.

Hiểu đúng về rối loạn phát triển “chức năng cao” ở trẻ em

“Rối loạn phát triển chức năng cao” không phải tên một chẩn đoán chuyên môn riêng biệt. Cụm từ này thường được dùng để mô tả một số trẻ có rối loạn phát triển, đặc biệt là rối loạn phổ tự kỷ, với khả năng ngôn ngữ hoặc nhận thức tương đối tốt.

Tuy nhiên, cách gọi “chức năng cao” có thể khiến gia đình hiểu rằng con chỉ gặp khó khăn nhẹ hoặc không cần nhiều hỗ trợ. Trên thực tế, khả năng học tập và diễn đạt bằng lời không phản ánh đầy đủ mức độ khó khăn trong sinh hoạt. Các hướng dẫn về ngôn ngữ trong tự kỷ khuyến khích mô tả cụ thể thế mạnh, thách thức và nhu cầu hỗ trợ của mỗi người thay vì sử dụng nhãn “chức năng cao” hay “chức năng thấp”. 

Ví dụ, một em có thể nhớ rất tốt kiến thức khoa học nhưng lúng túng khi tham gia trò chơi nhóm. Một em khác nói được nhiều từ nhưng khó diễn đạt cảm giác khó chịu hoặc nhờ người lớn giúp đỡ.

Vì vậy, nội dung trị liệu cần dựa trên đánh giá toàn diện, không chỉ căn cứ vào trí thông minh, điểm số hoặc khả năng nói chuyện.

Khi nào trẻ cần được hỗ trợ chuyên môn?

Cha mẹ nên tìm kiếm hỗ trợ khi những khó khăn kéo dài, gây căng thẳng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, quan hệ bạn bè và sinh hoạt gia đình. Những biểu hiện cần lưu ý có thể bao gồm:

• Khó duy trì cuộc trò chuyện hai chiều, ít nhận biết khi người khác muốn đổi chủ đề.
• Khó hiểu lời nói đùa, ý nghĩa hàm ẩn hoặc quy tắc trong tương tác xã hội.
• Căng thẳng khi lịch sinh hoạt, chỗ ngồi hoặc hoạt động quen thuộc thay đổi.
• Dễ quá tải trong môi trường đông người, nhiều tiếng ồn hoặc ánh sáng.
• Khó bắt đầu công việc, sắp xếp đồ dùng hoặc hoàn thành nhiệm vụ nhiều bước.
• Thường xuyên lo lắng, né tránh đến trường hoặc gặp khó khăn khi chơi cùng bạn.
• Cần nhiều trợ giúp trong sinh hoạt dù có khả năng học tập tốt.

Những biểu hiện trên không đủ để kết luận một rối loạn phát triển. Việc đánh giá cần xem xét lịch sử phát triển, mức độ ảnh hưởng và thông tin từ nhiều môi trường. NICE cũng nhấn mạnh việc xác định đồng thời thế mạnh, kỹ năng và nhu cầu để xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp. 

Mục tiêu của trị liệu hỗ trợ trẻ có rối loạn phát triển chức năng cao

Trị liệu không nên chỉ hướng đến việc con “ngoan hơn” hoặc thực hiện đúng yêu cầu của người lớn. Những mục tiêu có ý nghĩa cần giúp con tham gia cuộc sống thuận lợi hơn và biết cách thể hiện nhu cầu của mình.

Các mục tiêu có thể được trao đổi với chuyên gia gồm:

• Giao tiếp hiệu quả: biết đặt câu hỏi, nhờ giúp đỡ, thể hiện mong muốn và từ chối phù hợp.
• Hiểu và điều hòa cảm xúc: nhận biết dấu hiệu căng thẳng, sử dụng cách nghỉ ngơi hoặc tìm hỗ trợ.
• Tăng khả năng tự lập: chủ động hơn trong vệ sinh cá nhân, chuẩn bị đồ dùng và sinh hoạt.
• Tham gia học tập: hiểu yêu cầu, tổ chức nhiệm vụ và sử dụng những hỗ trợ cần thiết.
• Xây dựng quan hệ: tham gia hoạt động chung theo khả năng và sở thích.
• Phát huy thế mạnh: sử dụng sở thích, khả năng ghi nhớ hoặc tư duy để tạo động lực học tập.

Chẳng hạn, mục tiêu giao tiếp có thể là con biết nói “con cần nghỉ một chút” khi quá tải. Mục tiêu tự lập có thể là tự chuẩn bị cặp sách bằng bảng nhắc trực quan. Những thay đổi cụ thể như vậy giúp gia đình nhận biết tiến bộ trong đời sống hằng ngày.

Các hướng trị liệu và hỗ trợ phù hợp

Hỗ trợ giao tiếp và tương tác xã hội

Với trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, can thiệp giao tiếp xã hội có thể sử dụng hoạt động chơi và tương tác phù hợp mức phát triển, với sự tham gia của cha mẹ, người chăm sóc hoặc giáo viên. 

Những mục tiêu thực tế có thể là biết luân phiên khi chơi, hỏi lại khi chưa hiểu hoặc giải thích mong muốn khi có bất đồng. Hoạt động cần tạo cơ hội giao tiếp có ý nghĩa, tôn trọng cách biểu đạt của con.

Hỗ trợ cảm xúc và lo âu

Khả năng diễn đạt tốt không đồng nghĩa với việc con dễ dàng hiểu hoặc xử lý cảm xúc. Khi có lo âu, một số trẻ tự kỷ có khả năng ngôn ngữ và nhận thức phù hợp có thể được cân nhắc trị liệu nhận thức hành vi đã điều chỉnh theo nhu cầu. Đây là hướng hỗ trợ lo âu đi kèm, không phải phương pháp áp dụng đồng loạt cho mọi trẻ có rối loạn phát triển. 

Ví dụ, chuyên gia có thể sử dụng hình ảnh hoặc tình huống cụ thể để giúp con nhận biết điều khiến mình lo lắng và tìm cách ứng phó phù hợp.

Hỗ trợ hành vi dựa trên nhu cầu

Khi con phản ứng mạnh, cần tìm hiểu những yếu tố có thể liên quan như đau, khó giao tiếp, quá tải hoặc yêu cầu chưa phù hợp. Với trẻ tự kỷ, NICE khuyến nghị xem xét các yếu tố sức khỏe và môi trường, đồng thời lựa chọn hỗ trợ tâm lý xã hội dựa trên chức năng của hành vi khi phù hợp. 

Một mục tiêu hỗ trợ có thể là giúp con biết yêu cầu giảm tiếng ồn hoặc xin nghỉ trước khi mức căng thẳng tăng cao.

Hỗ trợ ngôn ngữ và kỹ năng sinh hoạt

Tùy khó khăn cụ thể, gia đình có thể trao đổi với chuyên gia về âm ngữ trị liệu hoặc hoạt động trị liệu.

Nội dung hỗ trợ cần gắn với những việc có ý nghĩa đối với con, chẳng hạn diễn đạt rõ nhu cầu, sử dụng dụng cụ học tập hoặc tham gia sinh hoạt chủ động hơn.

Vai trò của gia đình và nhà trường trong việc hỗ trợ trẻ

Gia đình và nhà trường có thể thống nhất những điều chỉnh thiết thực để con sử dụng kỹ năng trong nhiều tình huống.

Tại nhà, cha mẹ có thể:

• Diễn đạt yêu cầu ngắn, rõ và phù hợp khả năng hiểu.
• Báo trước những thay đổi trong lịch sinh hoạt.
• Chia nhiệm vụ khó thành các phần nhỏ.
• Ghi nhận nỗ lực và những tiến bộ cụ thể.
• Cho con cơ hội lựa chọn, bày tỏ ý kiến và nhờ giúp đỡ.

Tại trường, những hỗ trợ có thể trao đổi với giáo viên gồm hướng dẫn trực quan, thời gian chuẩn bị trước khi chuyển hoạt động và không gian nghỉ phù hợp khi con căng thẳng.

Ví dụ, thay vì nhắc chung “con tập trung đi”, người lớn có thể nói rõ “con làm câu đầu tiên, sau đó báo cho cô”. Cách diễn đạt cụ thể giúp yêu cầu dễ hiểu và dễ thực hiện hơn.

Những điều cần lưu ý khi lựa chọn trị liệu

Một hướng hỗ trợ phù hợp cần có mục tiêu rõ ràng, tôn trọng con và gắn với khó khăn thực tế. Cha mẹ nên trao đổi về cơ sở lựa chọn phương pháp, cách theo dõi thay đổi và khả năng áp dụng kỹ năng tại nhà, tại trường.

Không nên đặt kỳ vọng rằng tất cả trẻ sẽ tiến bộ giống nhau hoặc chỉ cần một phương pháp duy nhất. Gia đình cũng cần thận trọng với cam kết “chữa khỏi tự kỷ” hay bảo đảm kết quả trong một thời gian cố định. Tự kỷ là khác biệt phát triển lâu dài; hỗ trợ hướng đến nhu cầu và chất lượng cuộc sống của từng người. 

Khả năng nói tốt hay học tốt không nên là lý do trì hoãn hỗ trợ khi con vẫn gặp khó khăn đáng kể trong đời sống.

Đồng hành để con phát triển theo khả năng của mình

Trị liệu hỗ trợ trẻ có rối loạn phát triển chức năng cao cần bắt đầu từ việc hiểu đúng thế mạnh và nhu cầu của từng em. Khi mục tiêu phù hợp và môi trường đáp ứng tốt hơn, con có thêm cơ hội giao tiếp, học tập và sinh hoạt theo khả năng của mình.

Nếu cha mẹ nhận thấy con thường xuyên khó thích nghi, gặp trở ngại trong tương tác hoặc cần nhiều hỗ trợ cảm xúc, hãy liên hệ Phòng khám Yên Hòa qua website phongkhamyenhoa.vn để được tư vấn về đánh giá và định hướng hỗ trợ phù hợp.