Lo lắng khi đến trường, sợ mắc lỗi, thường xuyên tự trách bản thân hoặc né tránh giao tiếp có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong học tập và sinh hoạt. Khi những biểu hiện này kéo dài, cha mẹ cần quan tâm đến cảm xúc và những suy nghĩ phía sau hành vi của con.

Trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ em (CBT) là phương pháp tâm lý giúp trẻ hiểu mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, từ đó phát triển cách ứng phó phù hợp hơn với những tình huống khó khăn. Việc áp dụng cần dựa trên độ tuổi, khả năng nhận thức và nhu cầu hỗ trợ của từng em.

Trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ em là gì?

Trị liệu nhận thức hành vi, tên tiếng Anh là Cognitive Behavioral Therapy, là phương pháp giúp nhận diện và điều chỉnh những kiểu suy nghĩ, phản ứng đang góp phần duy trì khó khăn tâm lý. Với trẻ em, CBT có thể hỗ trợ cải thiện lo âu, tâm trạng và một số vấn đề hành vi. 

Chẳng hạn, khi được giáo viên gọi trả lời, một em có thể nghĩ: “Nếu nói sai, các bạn sẽ cười mình”. Suy nghĩ này làm cảm giác lo lắng tăng lên và khiến em né tránh phát biểu. Việc né tránh kéo dài lại làm em thiếu cơ hội nhận ra rằng mắc lỗi là điều bình thường khi học tập.

CBT giúp trẻ xem xét tình huống theo cách cân bằng hơn, đồng thời xây dựng những phản ứng có ích. Mục tiêu không phải buộc con luôn vui vẻ hoặc suy nghĩ tích cực, mà giúp con hiểu cảm xúc, kiểm tra những dự đoán của mình và lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

Những trường hợp có thể phù hợp với trị liệu nhận thức hành vi

Không phải mọi biểu hiện khó chịu, sợ hãi hay chống đối đều cần CBT. Lựa chọn phương pháp hỗ trợ cần dựa trên đánh giá toàn diện, thay vì kết luận từ một hành vi riêng lẻ.

Lo âu ảnh hưởng đến sinh hoạt

CBT là một phương pháp có bằng chứng hỗ trợ trong điều trị rối loạn lo âu ở trẻ em. Phương pháp này giúp các em hiểu những suy nghĩ làm tăng lo lắng và phát triển cách ứng phó với tình huống gây sợ hãi.

Những khó khăn có thể cần được xem xét gồm:

• Lo lắng quá mức về học tập, sức khỏe hoặc sự an toàn của người thân.
• Sợ xa cha mẹ đến mức ảnh hưởng việc đến trường.
• Né tránh giao tiếp vì sợ bị đánh giá.
• Sợ một đối tượng hoặc tình huống cụ thể, gây hạn chế sinh hoạt.

Sự phù hợp của CBT phụ thuộc vào loại lo âu, mức độ ảnh hưởng và khả năng tham gia của từng em.

Khó khăn về tâm trạng và cách nhìn nhận bản thân

Một số trẻ thường xuyên nghĩ rằng mình kém cỏi, không được yêu thương hoặc luôn làm mọi việc sai. Những suy nghĩ này có thể đi cùng buồn bã, thu mình và giảm hứng thú với hoạt động yêu thích.

CBT có thể được cân nhắc để hỗ trợ nhận diện các suy nghĩ tự chỉ trích và xây dựng cách nhìn nhận bản thân cân bằng hơn. Tuy nhiên, khi có dấu hiệu trầm cảm, cần đánh giá chuyên môn để xác định mức độ khó khăn và nhu cầu điều trị phối hợp.

Rối loạn ám ảnh cưỡng bức

Với trẻ có rối loạn ám ảnh cưỡng bức, CBT thường được áp dụng cùng kỹ thuật tiếp xúc và ngăn chặn phản ứng (ERP). Việc lựa chọn và điều chỉnh can thiệp cần do người có chuyên môn thực hiện, phù hợp với tuổi và mức độ triệu chứng. 

Khó khăn liên quan đến sang chấn

Những em trải qua bạo lực, mất mát hoặc sự kiện gây sợ hãi có thể cần phương pháp hỗ trợ chuyên biệt. CBT tập trung vào sang chấn (TF-CBT) là một dạng can thiệp dành cho các khó khăn liên quan đến sang chấn ở trẻ em và thanh thiếu niên. Không nên mặc định mọi trường hợp đều phù hợp với CBT thông thường. 

Lợi ích của trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ em

Lợi ích cụ thể phụ thuộc vào vấn đề cần hỗ trợ và mục tiêu của từng trường hợp. Những thay đổi hướng đến có thể thể hiện trong cách con hiểu bản thân, đối diện khó khăn và tham gia các hoạt động thường ngày.

Hiểu rõ hơn suy nghĩ và cảm xúc

Trẻ có thể gặp khó khăn khi diễn đạt điều đang khiến mình sợ, buồn hoặc tức giận. CBT hướng đến việc giúp các em nhận ra mối liên hệ giữa tình huống, suy nghĩ, cảm xúc và cách phản ứng. 

Thay vì chỉ nói “Con không muốn đi học”, con có thể diễn đạt rõ hơn: “Con sợ bị gọi lên bảng vì nghĩ mình sẽ trả lời sai”. Điều này cũng giúp cha mẹ hiểu đúng vấn đề để hỗ trợ phù hợp.

Phát triển cách ứng phó với khó khăn

Một mục tiêu của CBT là giúp trẻ có thêm lựa chọn khi gặp tình huống gây căng thẳng. Những mục tiêu cụ thể có thể là biết tìm kiếm sự giúp đỡ, giảm né tránh hoặc diễn đạt nhu cầu bằng lời nói phù hợp.

Ví dụ, khi gặp bài tập khó, mục tiêu hỗ trợ có thể là giúp con thử một cách giải khác hoặc nhờ hướng dẫn, thay vì lập tức kết luận “Con chẳng làm được gì”.

Tăng khả năng tham gia học tập và giao tiếp

Khi lo âu giảm và khả năng ứng phó tốt hơn, trẻ có thể thuận lợi hơn trong việc đến trường, phát biểu hoặc tham gia hoạt động cùng bạn bè. Tuy nhiên, CBT không bảo đảm thành tích học tập và không thay thế việc giải quyết các vấn đề thực tế như bắt nạt, áp lực học tập hay khó khăn học tập đặc hiệu.

Vai trò của cha mẹ trong trị liệu nhận thức hành vi

Cha mẹ có vai trò hỗ trợ con vận dụng những kỹ năng được hướng dẫn vào cuộc sống. NHS khuyến khích sự tham gia của phụ huynh khi hỗ trợ trẻ quản lý lo âu.

Gia đình có thể tạo môi trường thuận lợi bằng cách:

• Lắng nghe và công nhận cảm xúc: Tránh phủ nhận bằng những câu như “Có gì đâu mà sợ”.
• Ghi nhận sự cố gắng: Quan tâm đến nỗ lực của con, thay vì chỉ đánh giá kết quả.
• Hỗ trợ vừa sức: Không ép con đối diện đột ngột với điều gây sợ hãi.
• Thống nhất cách đồng hành: Trao đổi với người phụ trách trị liệu để hiểu cách hỗ trợ phù hợp.
• Quan tâm đến môi trường sống: Xem xét áp lực học tập, quan hệ bạn bè và những căng thẳng trong gia đình.

Cha mẹ không cần tự đóng vai nhà trị liệu. Điều quan trọng là giúp con cảm thấy an toàn, được thấu hiểu và có cơ hội thực hành kỹ năng phù hợp.

Những lưu ý khi lựa chọn CBT cho trẻ em

Trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ em cần được lựa chọn theo nhu cầu cá nhân. Một em né tránh đi học vì lo âu có thể cần hỗ trợ khác với một em không muốn đến lớp vì bị bắt nạt hoặc gặp khó khăn học tập.

Gia đình nên lựa chọn người thực hiện có đào tạo về CBT và kinh nghiệm làm việc với trẻ em. Đồng thời, cần trao đổi rõ mục tiêu hỗ trợ và những thay đổi có thể quan sát trong sinh hoạt, học tập, giao tiếp.

Không nên kỳ vọng con hết mọi khó khăn sau một vài buổi hoặc so sánh tiến bộ giữa các em. Trong một số trường hợp, CBT cần phối hợp với hỗ trợ gia đình, nhà trường hoặc điều trị khác theo chỉ định chuyên môn.

Nếu con có biểu hiện tự gây thương tích, nói muốn chết hoặc có nguy cơ gây hại cho bản thân hay người khác, gia đình cần tìm hỗ trợ y tế ngay.

Trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ em có thể giúp con hiểu bản thân và phát triển cách ứng phó linh hoạt hơn. Hiệu quả hỗ trợ gắn với việc lựa chọn đúng phương pháp, điều chỉnh theo mức độ phát triển và sự đồng hành phù hợp của gia đình.

Nếu cha mẹ nhận thấy khó khăn cảm xúc hoặc hành vi đang ảnh hưởng đến cuộc sống của con, hãy liên hệ Phòng khám Yên Hòa để được tư vấn về nhu cầu đánh giá và hướng hỗ trợ phù hợp.