Hưng cảm là gì? Phân biệt với vui bình thường? Khi nào cần đi khám?
Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ hưng cảm là gì, cách nhận diện các dấu hiệu từ sớm và phân biệt nó với những niềm vui thông thường trong cuộc sống.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BSNT Trịnh Trọng Tuấn - Bác sĩ khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E
Trong cuộc sống, ai cũng có những lúc cảm thấy vui vẻ, tràn đầy năng lượng và hưng phấn. Tuy nhiên, nếu sự hưng phấn đó trở nên quá mức, kéo dài và khiến bạn làm những việc khác xa với tính cách thường ngày, đó có thể là dấu hiệu của hưng cảm. Đây không chỉ đơn thuần là cảm xúc tích cực mà là một trạng thái tâm thần cần được theo dõi và tư vấn kịp thời.
Việc hiểu đúng về hội chứng hưng cảm này giúp chúng ta tránh được những hoang mang không cần thiết hoặc không chủ quan bỏ qua các dấu hiệu quan trọng để kịp thời can thiệp khi cần thiết.
Hưng cảm là gì?
Hưng cảm là trạng thái tâm lý đặc trưng bởi tăng năng lượng, cảm xúc hưng phấn hoặc kích thích bất thường, thường kéo dài và ảnh hưởng đến hành vi. Đây không đơn thuần là cảm giác vui vẻ hay tích cực thông thường, mà có thể là dấu hiệu cảnh báo của các rối loạn hành vi hoặc rối loạn tâm trạng nghiêm trọng như rối loạn lưỡng cực.
Hưng cảm là một giai đoạn kéo dài từ 1 tuần trở lên, trong đó người bệnh có sự thay đổi rõ rệt so với hành vi bình thường và sự thay đổi này ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh hoạt, học tập hoặc làm việc.
Nói một cách đơn giản nhất, hưng cảm giống như khi cơ thể bạn đột ngột bị đẩy vào một trạng thái tăng tốc quá đà. Bạn sẽ cảm thấy mình có nguồn năng lượng vô tận, tinh thần cực kỳ phấn chấn và đôi khi là sự tự tin đến mức thấy mình có thể làm được mọi thứ trên đời.
Về cơ bản, hưng cảm là trạng thái đối nghịch hoàn toàn với trầm cảm. Nếu trầm cảm khiến con người buồn rầu, mệt mỏi và mất hứng thú, thì hưng cảm lại đẩy họ vào sự phấn khích tột độ, yêu đời thái quá,... Sự thay đổi này phải đủ rõ rệt, bất thường so với tính cách trước đây của họ. Họ không chỉ vui vẻ, mà là vui đến mức không kiểm soát được hành vi và suy nghĩ của mình.
Dấu hiệu hưng cảm thường gặp
Các triệu chứng của hưng cảm thường xuất hiện theo nhóm và ảnh hưởng đến cả suy nghĩ, cảm xúc lẫn hành vi. Các bác sĩ thường sử dụng từ viết tắt "DIG FAST" để ghi nhớ các dấu hiệu chính như sau:
- D (Distractibility): Dễ bị xao nhãng bởi những thứ không quan trọng xung quanh.
- I (Irresponsibility/ Irritability): Hành động thiếu trách nhiệm hoặc trở nên cực kỳ dễ cáu gắt, hung hăng nếu bị ngăn cản.
- G (Grandiosity): Tự cao quá mức, tin rằng mình có khả năng đặc biệt hoặc cực kỳ quyền lực.
- F (Flight of ideas): Các ý nghĩ thay đổi liên tục, nhảy từ ý này sang ý khác một cách đột ngột, thường không liên quan đến nhau.
- A (Activity increase): Hoạt động nhiều hơn rõ rệt so với bình thường, cả về thể chất, tinh thần một cách khó kiểm soát. Sự gia tăng này kéo dài nhiều ngày, không phù hợp hoàn cảnh và thường đi kèm ít ngủ, nói nhiều, làm việc hoặc quyết định bốc đồng.
- S (Sleep decrease): Giảm nhu cầu ngủ một cách rõ rệt. Người bệnh có thể chỉ ngủ 3 tiếng mỗi ngày nhưng vẫn thấy tràn đầy năng lượng,.
- T (Talkativeness): Nói rất nhiều, nói nhanh và liên tục khiến người khác không thể ngắt lời.
Để dễ nhận biết, những đặc điểm cốt lõi của hưng cảm bao gồm: nói nhiều hơn bình thường, nói nhanh, giảm nhu cầu ngủ, dòng suy nghĩ dồn dập, dễ bị xao nhãng, gia tăng các hoạt động có mục tiêu và kích động tâm thần - vận động.
Ngoài ra, tùy theo mức độ nghiêm trọng, hưng cảm còn được chia thành các cấp độ:
- Hưng cảm nhẹ: Trong trạng thái này, người bệnh vẫn có sự thay đổi rõ rệt về hành vi so với bình thường. Dù gây ảnh hưởng nghiêm trọng như hưng cảm nhưng hưng cảm nhẹ vẫn có thể dẫn tới các hành vi suồng sã, tiêu tiền nhiều hơn bình thường,...
- Hưng cảm vừa: Khí sắc tăng cao không tương xứng với hoàn cảnh, mất kiểm soát xã hội, liều lĩnh, không thực tế,...
- Hưng cảm nặng (có loạn thần): Có thể xuất hiện ảo giác (nghe thấy tiếng nói không có thật) hoặc hoang tưởng.
Hưng cảm khác gì với vui vẻ, hưng phấn bình thường?
Đây là câu hỏi mà nhiều người thắc mắc, Yên Hòa Clinic giải đáp cụ thể như sau.
Ranh giới giữa sự vui vẻ thông thường và hưng cảm bệnh lý nằm ở ba yếu tố then chốt: Cường độ, Thời gian và Sự suy giảm chức năng.
Ví dụ: Một người bình thường vui vì có ý tưởng kinh doanh mới sẽ dành thời gian nghiên cứu và lập kế hoạch. Người đang trong cơn hưng cảm có thể tin rằng ý tưởng đó sẽ giúp họ thành triệu phú ngay lập tức, dù họ chưa bao giờ kinh doanh, và họ có thể vay tiền khắp nơi để đổ vào đó chỉ trong một đêm.
Hưng cảm có đáng lo không?
Câu trả lời là có đáng lo. Hưng cảm nếu không được điều trị có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng:
- Về tài chính: Người bệnh có thể tiêu sạch tiền tiết kiệm hoặc vay nợ đủ mọi nguồn, mua sắm điên cuồng.
- Về xã hội: Những hành vi suồng sã, thiếu kiềm chế hoặc tấn công người khác có thể làm hỏng uy tín, sự nghiệp, các mối quan hệ gia đình, xã hội.
- Về sức khỏe thể chất: Việc thức đêm kéo dài và sao nhãng ăn uống có thể dẫn đến kiệt sức, sụt cân, suy nhược sức khỏe.
- Hành vi nguy hiểm: Quan hệ tình dục không an toàn, lái xe bất cẩn hoặc sử dụng chất kích thích,... hoàn toàn có thể xảy ra.
- Nguy cơ tự hại: Khi cơn hưng cảm qua đi, người bệnh thường rơi vào trạng thái trầm cảm nặng nề, dẫn đến ý định tự tử.
Hưng cảm có phải rối loạn lưỡng cực không?
Hưng cảm là đặc điểm quan trọng nhất của Rối loạn lưỡng cực. Bác sĩ Ken Duckworth từ Giám đốc Y khoa Liên minh Quốc gia về Bệnh Tâm thần (Mỹ) nhận định: "Không thể được chẩn đoán mắc rối loạn lưỡng cực nếu chưa từng có cơn hưng cảm".
Tuy nhiên, không phải khi nào hưng cảm cũng là rối loạn lưỡng cực. Trong một số trường hợp, hưng cảm cũng có thể xuất hiện do các nguyên nhân khác như:
- Tác dụng phụ của thuốc, ví dụ: thuốc chống trầm cảm, steroid,...
- Sử dụng chất kích thích: ma túy, rượu,...
- Các bệnh lý: u não, chấn thương sọ não, đột quỵ, bệnh tuyến giáp),...
Vì vậy, dù hưng cảm là dấu hiệu đặc trưng của rối loạn lưỡng cực, nhưng các bác sĩ cần thăm khám kỹ để loại trừ các nguyên nhân thực thể khác trước khi kết luận.
Khi nào cần đi khám nếu có dấu hiệu hưng cảm?
Theo DSM-5 (Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ), một cơn hưng cảm được chẩn đoán khi người bệnh có sự thay đổi đột ngột về khí sắc, biểu hiện bằng trạng thái phấn khích quá mức hoặc tức giận, kéo dài ít nhất một tuần.
Nếu không được điều trị, các cơn hưng cảm liên quan đến rối loạn lưỡng cực có thể kéo dài từ 3 đến 6 tháng. Khi được điều trị hiệu quả, cơn hưng cảm thường cải thiện trong khoảng 3 tháng.
Dưới đây là một số các dấu hiệu cảnh báo bạn hoặc người thân nên thăm khám, tư vấn với chuyên gia sớm:
- Thay đổi giấc ngủ đột ngột: Không ngủ hoặc ngủ rất ít trong nhiều ngày nhưng không thấy mệt
- Hành vi liều lĩnh: Bắt đầu tiêu xài quá mức, đầu tư mạo hiểm hoặc có các hành vi tình dục không kiểm soát
- Tư duy bất thường: Tin rằng mình có siêu năng lực hoặc có những ý tưởng viển vông, xa rời thực tế
- Dấu hiệu loạn thần: Nghe thấy tiếng nói lạ hoặc nhìn thấy những thứ mà người khác không thấy
- Gây nguy hiểm: Có ý định hoặc hành vi gây hại cho bản thân hoặc người xung quanh
- Việc can thiệp sớm không chỉ giúp ổn định tâm trạng mà còn ngăn ngừa những thiệt hại về tài chính và các mối quan hệ xã hội
Yên Hòa Clinic sẵn sàng hỗ trợ bạn, gia đình hoặc người thân đang gặp các vấn đề khó khăn về tâm lý. Phòng khám cung cấp dịch vụ đánh giá và tư vấn sức khỏe tâm thần với đội ngũ bác sĩ tâm thần nổi tiếng, dày dặn chuyên môn như PGS.TS.BS Trần Hữu Bình, PGS.TS.BS Trần Nguyễn Ngọc cùng rất nhiều bác sĩ nội trú ưu tú.
- Địa chỉ: Số 11 i4, Ngõ 35 Trần Kim Xuyến, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
- Hotline: 0983. 188. 689 hoặc 0866. 188. 689
- Website: https://phongkhamyenhoa.vn
Hưng cảm được chẩn đoán và điều trị như thế nào?
Quá trình điều trị hưng cảm cần sự phối hợp giữa y khoa và sự hỗ trợ từ gia đình.
- Bác sĩ sẽ thực hiện các bước chẩn đoán sau để xác định bệnh:
- Khám lâm sàng: Hỏi về lịch sử bệnh lý, các loại thuốc đang dùng và các triệu chứng hiện tại.
- Xét nghiệm máu và hình ảnh: Kiểm tra chức năng tuyến giáp, xét nghiệm ma túy trong nước tiểu, hoặc chụp CT/MRI não để loại trừ các nguyên nhân vật lý.
- Đánh giá tâm lý: Sử dụng các thang đo đánh giá hưng cảm để xác định mức độ nghiêm trọng.
- Điều trị: Mục tiêu của điều trị là làm dịu cơn hưng cảm cấp tính và ngăn ngừa tái phát trong tương lai.
- Sử dụng thuốc: Có thể bao gồm thuốc chỉnh khí sắc, thuốc an thần/chống loạn thần,...
- Trị liệu tâm lý: Các liệu pháp nhận thức - hành vi, liệu pháp gia đình,... thường xuyên được áp dụng.
- Thay đổi lối sống:
- Thiết lập lịch trình ngủ nghỉ cố định, ngay cả vào cuối tuần
- Tránh các môi trường quá kích thích (nơi quá ồn ào, nhiều ánh sáng mạnh)
- Không sử dụng rượu bia và các chất kích thích vì chúng có thể kích hoạt cơn hưng cảm
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
https://bvtamthandanang.com/tin-tuc/bai-viet/hung-cam-la-gi-trieu-chung-va-dieu-tri
https://suckhoedoisong.vn/cach-xu-tri-hoi-chung-hung-cam-169102119.htm
TIN TỨC CÙNG CHUYÊN MỤC
